Dergimizin Lokal Etkinlikleri ba\u011flam\u0131nda 2 hafta arayla d\u00fczenlemi\u015f oldu\u011fu konferans-seminer t\u00fcr\u00fc faaliyetlerin ikincisi 16 Aral\u0131k\u2019ta ger\u00e7ekle\u015fti. Konu\u011fumuz, Ankara \u00dcniversitesi \u00f6\u011fretim \u00fcyelerinden Prof. Dr. Hayri K\u0131rba\u015fo\u011flu idi. Uzmanl\u0131k alan\u0131 hadis ve s\u00fcnnet olan K\u0131rba\u015fo\u011flu\u2019ndan, d\u00fc\u015f\u00fcncelerini bizlerle payla\u015fmas\u0131n\u0131 istedik, kendisi de bu y\u00f6ndeki talebimizi geri \u00e7evirmedi ve \u201cHadis Kriti\u011fi \u00dczerine\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131, dinleyicilerin de bir hayli m\u00fcstefid oldu\u011fu bir konferans verdi.<\/p>\n
K\u0131rba\u015fo\u011flu, konu\u015fmas\u0131na, Hadis Kriti\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n, asl\u0131nda din anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n irdelenmesi s\u00fcrecinin bir alt-birimi olarak alg\u0131lanmas\u0131 gerekti\u011fini belirterek ba\u015flad\u0131 ve bu y\u00f6nde \u00f6zellikle 19. Y\u00fczy\u0131lda yo\u011funla\u015fan \u00e7abalar\u0131n, bizatihi hadisin i\u00e7 problemlerinden de\u011fil, asl\u0131nda toplumsal ve k\u00fclt\u00fcrel de\u011fi\u015fmelerin dayatmas\u0131 sonucu ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulad\u0131. Bu d\u00f6nemde Kur\u2019an\u2019dan ziyade hadis \u00fczerindeki tart\u0131\u015fmalar\u0131n daha yo\u011fun olarak g\u00f6r\u00fclmesinin nedeni \u00fczerinde durulmas\u0131 gerekti\u011fine dikkatleri \u00e7eken konu\u015fmac\u0131, cevap olarak da, meselenin, hadis konusunun do\u011fas\u0131ndan kaynakland\u0131\u011f\u0131 \u015feklinde verdi. Kur\u2019an alan\u0131nda son d\u00f6nemlerde, b\u00fct\u00fcnl\u00fck merkezinde geli\u015ftirilen y\u00f6ntemleri, ba\u011flam-odakl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve dilbilimsel ve hermen\u00f6tik \u00e7abalar\u0131 zikreden K\u0131rba\u015fo\u011flu, bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n Kur\u2019an\u2019\u0131 anlama y\u00f6n\u00fcnde olduk\u00e7a faydal\u0131 ve i\u015flevsel oldu\u011funun alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi. Bu alanda en u\u00e7 tart\u0131\u015fmalardan biri olan edisyon-kritik konusunun dahi, asl\u0131nda Kur\u2019an\u2019\u0131 anlama konusunda i\u015fe yarad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen konu\u015fmac\u0131, bu ba\u011flamda S\u00fcleyman Ate\u015f ve Muhammed Arkun\u2019dan \u00f6rnekler verdi ve bu y\u00f6ndeki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, Kur\u2019an alan\u0131nda sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne y\u00f6nelik olduk\u00e7a ileri \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6rnekleri olarak g\u00f6sterdi.<\/p>\n
Ancak hadisler konusunun b\u00f6yle olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, tabir-i caizse, hadis alan\u0131n\u0131n, \u201cm\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n yumu\u015fak karn\u0131\u201d oldu\u011funu s\u00f6yleyen K\u0131rba\u015fo\u011flu, kad\u0131n, siyaset teorisi, ulu\u2019l-emre itaat, irtidad, zaninin cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131, kad\u0131n\u0131n \u015fahitli\u011fi, miras hukuku, kadercilik, \u015fefaat vb. pek \u00e7ok konuda hadislerden kaynaklanan sorunlar\u0131n m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ba\u015f\u0131n\u0131 a\u011fr\u0131tt\u0131\u011f\u0131na i\u015faret etti. Rivayetlerin, pek \u00e7ok yanl\u0131\u015f inanc\u0131n, mezhepler-aras\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n vs. kayna\u011f\u0131 oldu\u011funa dikkatleri \u00e7eken K\u0131rba\u015fo\u011flu, nihayet bu sorunun, Kur\u2019an\u2019\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 dahi engelledi\u011fini belirtti.<\/p>\n
Bu konuyu: \u201cBug\u00fcn \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinin problemi olarak bilinen konularda, hangi ta\u015f\u0131n alt\u0131n\u0131 kald\u0131rsak, mutlaka bir rivayet \u00e7\u0131k\u0131yor\u201d \u015feklinde \u00f6zetleyen konu\u015fmac\u0131, do\u011fal olarak bu konunun \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinin dikkatinden ka\u00e7mad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hadis kriti\u011fi konusunda pek \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etti. Fakat bu noktada bir hususun alt\u0131n\u0131n \u00e7izilmesi gerekti\u011fine i\u015faret eden K\u0131rba\u015fo\u011flu, bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yapanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun hadis\u00e7i olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu hususun da do\u011fal kar\u015f\u0131lanmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yledi.<\/p>\n
Burada gerek\u00e7e a\u00e7\u0131kt\u0131: hadis\u00e7iler bu i\u015fi meslek edindikleri ve dolay\u0131s\u0131yla \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n en muhafazakar kesimleri olduklar\u0131 i\u00e7in ele\u015ftirel yakla\u015fam\u0131yorlard\u0131, ele\u015ftirel yakla\u015fmak i\u00e7in \u2018d\u0131\u015far\u0131dan\u2019 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na ihtiya\u00e7 vard\u0131. \u00d6rnek olarak \u0130kbal, Fazlurrahman, Ebu Reyye ve Kutub\u2019u veren konu\u015fmac\u0131, hadis\u00e7i diye bilinen Mevdudi\u2019nin dahi asl\u0131nda bu konuda ciddi anlamda bir ele\u015ftirel tavr\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yledi. Bu ele\u015ftirel tavr\u0131n yeni olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ilk uygulay\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n da asl\u0131nda Hz. Ai\u015fe oldu\u011funun alt\u0131n\u0131 \u00e7izen K\u0131rba\u015fo\u011flu, bu ba\u011flamda verdi\u011fi \u00f6rneklerden birinde \u015funlar\u0131 s\u00f6yledi: Mesela \u201c\u00fc\u00e7 \u015fey namaz\u0131 bozar: k\u00f6pek, e\u015fek ve kad\u0131n\u2026\u201d mealinde rivayet edilen s\u00f6z\u00fc duyan Hz. Ai\u015fe, bunu rivayet eden Ebu H\u00fcreyre\u2019ye: \u201cyaz\u0131klar olsun, bizi k\u00f6peklerle ve e\u015feklerle mi bir tutuyorsunuz\u201d diyor. Ama Hz. Ai\u015fe\u2019nin bu reddiyesine ra\u011fmen bu s\u00f6z as\u0131rlard\u0131r Peygamberin s\u00f6z\u00fc diye rivayet edilebiliyor.<\/p>\n
Bir ba\u015fka \u00f6rnek, S\u00fcnen-i Ebu Davud\u2019ta: \u201cveled-i zina \u00fc\u00e7 ki\u015finin en \u015ferlisidir\u201d hadisidir. \u015eimdi insan ister-istemez d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor, \u201ctamam zina yapan kad\u0131n ve erkek su\u00e7lu. \u0130yi ama \u00e7ocu\u011fun su\u00e7u ne? Burada hi\u00e7 su\u00e7u olmayan biri varsa o da \u00e7ocuk olmas\u0131 laz\u0131m. \u0130\u015fte Hz. Ai\u015fe bunlar\u0131n hepsini ay\u0131klam\u0131\u015f. \u201cSiz hi\u00e7 Kur\u2019an okumuyor musunuz. La teziru vaziretun vizre uhra (kimse kimsenin g\u00fcnah\u0131ndan sorumlu olmaz) ayetini hi\u00e7 mi duymad\u0131n\u0131z. Anne-baba zina yapt\u0131ysa bunun g\u00fcnah\u0131n\u0131 niye \u00e7ocu\u011fa y\u00fckl\u00fcyorsunuz?\u201d.<\/p>\n
Hz. Ai\u015fe\u2019nin bu yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n, \u0130slam tarihinde egemen olamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve b\u00fct\u00fcn meselenin buradan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulayan K\u0131rba\u015fo\u011flu, t\u0131kan\u0131kl\u0131\u011f\u0131na \u00f6rnek olarak da \u0130bni Kuteybe\u2019nin hadis kitab\u0131nda yer alan ve 110 bahis alt\u0131nda toplanabilen hadisler etraf\u0131nda o d\u00f6nemde yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalar\u0131n ayn\u0131s\u0131n\u0131n bug\u00fcn de y\u00fcr\u00fct\u00fclmesini verdi. Bu alandaki verimsizli\u011fin nedenleri aras\u0131nda, \u0130slam tarihinde belirli bir d\u00f6nem sonra ortaya \u00e7\u0131kan d\u00fc\u015f\u00fcnsel donuklu\u011fu, ilk hadis imamlar\u0131n\u0131n karizmatik ki\u015filiklerini ve hadis alan\u0131nda yap\u0131lacak bir \u015fey kalmam\u0131\u015ft\u0131r anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n hakim olmas\u0131n\u0131 zikreden K\u0131rba\u015fo\u011flu, hadis kitaplar\u0131na bir s\u00fcre sonra kudsiyet atfedildi\u011fini ve \u00e7ekirge istilas\u0131ndan kurtulmak i\u00e7in, donanman\u0131n muzaffer olmas\u0131 i\u00e7in vs. Buhari hatimlerinin indirildi\u011fini ve son olarak da T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi\u2019nin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda Buhari hatminin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatt\u0131.<\/p>\n
Bu noktadaki a\u015f\u0131r\u0131l\u0131\u011f\u0131 da \u015fu ilgin\u00e7 \u00f6rnekle g\u00f6sterdi: \u201cBuhari\u2019nin hadis kitab\u0131na Buhari-i \u015eerif ad\u0131 verilmi\u015f ve hatta Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019in hatminin adab\u0131na dair kitap arasan\u0131z belki zor bulursunuz, ama Buhari-i \u015eerif hatminin adab\u0131na dair kitaplar yaz\u0131labilmi\u015f.\u201d Hadisler konusundaki dura\u011fan yakla\u015f\u0131m\u0131n \u00e7ok isim yapm\u0131\u015f alimler taraf\u0131ndan dahi ele\u015ftirilmedi\u011fini ve bu ba\u011flamda \u0130bni Haldun gibi bir ilim adam\u0131n\u0131n dahi: \u201cisnad konusunda yapacak fazla bir \u015fey kalmam\u0131\u015ft\u0131r\u201d dedi\u011fini nakleden K\u0131rba\u015fo\u011flu, bug\u00fcnk\u00fc olumsuz tablonun k\u00f6keninde bu t\u00fcr anlay\u0131\u015flar\u0131n yatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulad\u0131. Bug\u00fcn hadisler konusunda tam bir fecaat ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 da ifade eden konu\u015fmac\u0131, \u00f6rnek olarak Ramuz\u2019\u00fcl-Ehadis kitab\u0131n\u0131 verdi.<\/p>\n
Konu\u015fmac\u0131n\u0131n bu ba\u011flamda s\u00f6yledikleri \u00f6nemliydi: \u201cHikmet Zeyveli\u2019nin hadislerin mesnedi ile ilgili olarak ele\u015ftirdi\u011fi bu kitapta ba\u015fka bir fecaat vard\u0131. Kitab\u0131n Arap\u00e7a metninde, \u201cbu hadis uydurmad\u0131r veya bunun isnad\u0131nda \u015f\u00f6yle bir isim var, bu adam yalanc\u0131d\u0131r\u201d \u015feklinde ifadeler var. Bunlar\u0131n tamam\u0131, bilerek kitaptan at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bir ba\u015fka \u00f6rnek de \u0130mam-\u0131 Gazali\u2019nin \u0130hya-u Ulum\u2019id-din adl\u0131 eseridir. Bu eser de i\u00e7indeki hadisler nedeniyle yo\u011fun ele\u015ftiri alm\u0131\u015ft\u0131r. Mevcut Arap\u00e7a n\u00fcshalarda, bu hadislerin durumuna dair \u0130mam-\u0131 Gazali\u2019den sonra gelen alimlerin yapt\u0131\u011f\u0131 tetkikat dipnotlara yerle\u015ftirilmi\u015ftir.<\/p>\n
Mesela \u015eafii alimlerden Subki, \u0130hya\u2019da yer al\u0131p da ba\u015fka hi\u00e7bir kaynakta yer almayan 937 hadisten bahsetmektedir. Daha sonra da pek \u00e7ok alim benzer \u00e7al\u0131\u015fmalar yapm\u0131\u015flar ve hi\u00e7 bir kaynakta bulunmayan pek \u00e7ok hadis bulunmu\u015f. \u0130hya\u2019n\u0131n iki terc\u00fcmesi var. Mesela diyor ki: \u201cbunu Taberani rivayet etmi\u015ftir, uydurmad\u0131r\u201d diye bir not var. \u201cTaberani rivayet etmi\u015ftir\u201d k\u0131sm\u0131 al\u0131nm\u0131\u015f, \u201cuydurmad\u0131r\u201d k\u0131sm\u0131 kas\u0131tl\u0131 olarak al\u0131nmam\u0131\u015f.\u201d Bu konuya ba\u015fka bir \u00f6rnek olarak Ahmet Hulusi\u2019nin kitaplar\u0131n\u0131 veren K\u0131rba\u015fo\u011flu, bu kitaplarda yo\u011fun bir bi\u00e7imde rivayetlerin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ancak hi\u00e7 birinde kaynaklar\u0131n zikredilmedi\u011fini ve bu durumun \u00e7ok tehlikeli oldu\u011funu; bu t\u00fcr \u00f6rnekler nedeniyle, piyasada pek \u00e7ok uyduruk s\u00f6z\u00fcn hadis olarak dola\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi.<\/p>\n
Halkta da kayna\u011f\u0131 sorgulama bilinci olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, ortal\u0131\u011f\u0131n \u00e7amura d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ifade eden K\u0131rba\u015fo\u011flu, bu ba\u011flamda \u201csanki bir \u2018nereden buldun\u2019 yasas\u0131 \u00e7\u0131karmak gerekiyor\u201d diyerek konunun \u00f6nemini n\u00fckteli bir \u015fekilde vurgulam\u0131\u015f oldu. \u0130lahiyat ve Diyanet \u00e7evrelerinde de fazla bir ciddiyetin oldu\u011fundan s\u00f6z edilemeyece\u011fine dikkatleri \u00e7eken K\u0131rba\u015fo\u011flu, Diyanet\u2019te yap\u0131lan iki \u2018alan \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131\u2019ndan bahsetti. Ankara\u2019daki 25 merkez vaizinin vaazlar\u0131nda ge\u00e7en hadislerden ka\u00e7\u0131n\u0131n uydurma oldu\u011funu tespit etmeyi ama\u00e7layan bu ara\u015ft\u0131rman\u0131n sonucuna g\u00f6re, merkez vaizlerinin % 16 oran\u0131nda uydurma hadis kulland\u0131klar\u0131n\u0131n tespit edildi\u011fini s\u00f6yleyen konu\u015fmac\u0131, bu oran\u0131n \u00e7ok b\u00fcy\u00fck oldu\u011funu ve merkez vaizlerinin durumu bu ise, ta\u015fra vaizlerinde bu oran\u0131n \u00e7ok daha y\u00fcksek\u00a0\u00e7\u0131kaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi.<\/p>\n
Yine Ankara ve \u015e\u0131rnak\u2019taki \u0130mamlar \u00fczerinde yap\u0131lan bir ba\u015fka ara\u015ft\u0131rmada da, uydurma hadise ayet diyen imamdan, atas\u00f6z\u00fcne hadis diyen hatiplere kadar pek \u00e7ok \u00f6rne\u011fin bulundu\u011funu ve bu durumun, hadis alan\u0131ndaki vehameti \u00e7ok net bir bi\u00e7imde kan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6zlerine ekledi. Bu olumsuz tablonun, Fethullah Hoca gibi pop\u00fcler ki\u015filerce desteklendi\u011fine de i\u015faret eden K\u0131rba\u015fo\u011flu, Fethullah Hoca\u2019n\u0131n bir kitab\u0131nda uydurma hadislerin kesin do\u011frular olarak tan\u0131t\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6rnek vererek, b\u00f6yle bir vasatta sahih bir hadis ve S\u00fcnnet anlay\u0131\u015f\u0131na ula\u015fman\u0131n \u00e7ok zorlu bir i\u015f oldu\u011funun ve bunun bir anlamda \u201csele kar\u015f\u0131 durmak\u201d oldu\u011funun alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi.
\nBu ortamda, \u0130slam\u2019\u0131 herkesin imrenece\u011fi bir din olarak sunman\u0131n da zorla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen K\u0131rba\u015fo\u011flu, bu amaca ula\u015fmak i\u00e7in, \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinin en hayati alanlar\u0131ndan biri olan hadis kriti\u011fi alan\u0131nda ciddi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yap\u0131lmas\u0131n\u0131n elzem oldu\u011funu s\u00f6yledi. Son olarak, kendisinin bu anlamda \u00fczerine d\u00fc\u015fen g\u00f6revi yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu konuda ki\u015fisel olarak m\u00fcsterih oldu\u011funu, yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u015fin de \u2018tarihe not d\u00fc\u015fmek\u2019 olarak g\u00f6r\u00fclebilece\u011fini s\u00f6yleyen K\u0131rba\u015fo\u011flu, bu konuda k\u0131sa s\u00fcrede bir \u00e7\u00f6z\u00fcme ula\u015f\u0131lamasa da, ileride ciddi anlamda sonu\u00e7lar al\u0131naca\u011f\u0131na inand\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6zlerine ekledi.<\/p>\n
Daha sonra Sorular b\u00f6l\u00fcm\u00fcne ge\u00e7ildi. Bu b\u00f6l\u00fcmde ilk soru, ya\u015fayan s\u00fcnnet, vahiy gayr-i metluv ve kudsi hadisler \u00fczerine geldi. Konu\u015fmac\u0131, S\u00fcnnet kavram\u0131 konusunda \u015funlar\u0131 s\u00f6yledi: \u201cS\u00fcnnet konusunda ilk ba\u015fvurulmas\u0131 gereken kaynak Kur\u2019an\u2019d\u0131r. Halbuki klasik anlay\u0131\u015fta S\u00fcnnet denilince hadis kitaplar\u0131 akla geliyor. Benim kanaatime g\u00f6re, bir insan Hz. Peygamberin tavr\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmek istiyorsa \u00f6nce Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019e ba\u015fvurmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Hz. Peygamber, insanlar\u0131n Kur\u2019an\u2019daki prensipleri benimseyip hayatlar\u0131na ge\u00e7irmelerini sa\u011flamak i\u00e7in g\u00f6nderilmi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla kendisinin tebli\u011fini yapt\u0131\u011f\u0131 mesaja ayk\u0131r\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcnce ve davran\u0131\u015f sergilemesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil.<\/p>\n
Dolay\u0131s\u0131yla Kur\u2019an ne diyorsa, Peygamber de o \u015fekilde davranm\u0131\u015ft\u0131r. Zihniyeti de ona g\u00f6redir.\u201d Bu ba\u011flamda mesela Kur\u2019an\u2019dan cebriyeci bir anlay\u0131\u015f \u00e7\u0131karmak m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bu y\u00f6ndeki hadislerin do\u011fru olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir diyen K\u0131rba\u015fo\u011flu, sadece Kur\u2019an\u2019dan yola \u00e7\u0131karak Hz. Peygamber\u2019in hayat\u0131n\u0131 yazman\u0131n dahi m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu ve \u0130zzet Derveze\u2019nin bu konuda ciddi bir \u00e7aba g\u00f6sterdi\u011fini anlatt\u0131. Sonu\u00e7 olarak da, gerek siyerin gerekse de s\u00fcnnetin temel kayna\u011f\u0131n\u0131n Kur\u2019an-\u0131 Kerim oldu\u011funu s\u00fcrekli vurgulaman\u0131n elzem oldu\u011funu s\u00f6zlerine ekledi.<\/p>\n
Ya\u015fayan S\u00fcnnet ya da amel-i tevat\u00fcr konusunda genel olarak bir ittifak\u0131n s\u00f6z konusu oldu\u011funu, ezan, bayram namaz\u0131, namazlar\u0131n eda edili\u015f bi\u00e7imleri gibi konularda \u00e7ok fazla bir problemin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen konu\u015fmac\u0131, as\u0131l problemin rivayetlerden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve rivayetlerin ise \u2018zanni\u2019 oldu\u011funun alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi. K\u0131rba\u015fo\u011flu bu ba\u011flamda \u015funlar\u0131 s\u00f6yledi: \u201cBir hadis i\u00e7in \u201csahihtir\u201d dedi\u011fimiz zaman, bu, peygamberin s\u00f6z\u00fc olma ihtimali olan bir s\u00f6zd\u00fcr anlam\u0131na gelir. Ama bu, peygamberin olmama ihtimali s\u0131f\u0131r olmayan s\u00f6zlerdir. Burada bir kanaat getiririz ve deriz ki, evet bu s\u00f6z peygambere ait olabilir. Ama olmayabilir de. Yani %75 peygambere ait olma ihtimali varsa, %25 de olmama ihtimali var. Ancak tevat\u00fcrde % 100 veya %90\u2019lara varan kesinlik vard\u0131r. Yani \u015fu anda hadis kitaplar\u0131ndaki b\u00fct\u00fcn hadisler \u2018ahad\u2019t\u0131r. Bunlar\u0131n hepsi, zann-\u0131 galip ifade eder.\u201d<\/p>\n
Buradan vahiy gayr-i metluv konusuna ge\u00e7en K\u0131rba\u015fo\u011flu, zann-\u0131 galip ifade eden haberlere dayanarak, \u00f6rne\u011fin namaz\u0131n \u015fekli gibi konularda Peygamberimizin vahiyle y\u00f6nlendirildi\u011fini kesin olarak s\u00f6ylemenin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Namaz, oru\u00e7, hacc, zekat gibi ibadetlerin \u0130slam\u2019dan \u00f6nce de zaten var oldu\u011funa dikkat \u00e7eken konu\u015fmac\u0131, bu ba\u011flamda Ebu S\u00fcfyan\u2019\u0131n: \u201cMuhammed\u2019e \u015funu bunu yapamazsam, andolsun bir daha gus\u00fcl etmeyece\u011fim\u201d tarz\u0131ndaki yeminini \u00f6rnek g\u00f6sterdi. Kur\u2019an\u2019\u0131n: \u201coru\u00e7 sizden \u00f6ncekilere farz k\u0131l\u0131nd\u0131\u011f\u0131 gibi size de farz k\u0131l\u0131nd\u0131\u201d ayetinin ve Lokman (AS)\u2019\u0131n o\u011fluna hitaben: \u201ce\u011f o\u011ful, namaz\u0131n\u0131 k\u0131l\u201d tavsiyesinin de ayn\u0131 kanaati destekledi\u011fini s\u00f6yleyen K\u0131rba\u015fo\u011flu, buna ra\u011fmen, yine de Hz. Peygamber\u2019le Allahu Teala\u2019n\u0131n \u00f6zel bir ileti\u015fim i\u00e7inde olabilece\u011fi ihtimalini de yads\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ancak buna vahiy gayr-i metluv demeyi uygun bulmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6zellikle vurgulad\u0131.<\/p>\n
Bu ba\u011flamda K\u0131rba\u015fo\u011flu\u2019nun \u015fu s\u00f6zleri dikkat \u00e7ekiciydi: \u201c\u015funu rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebiliriz. Din olsun diye Allah\u2019\u0131n g\u00f6nderdi\u011fi vahiylerin tamam\u0131 Kur\u2019an\u2019dad\u0131r. Onun d\u0131\u015f\u0131ndakiler Allah\u2019la Peygamber aras\u0131nda \u00f6zel bir ileti\u015fimdir. Buna da bizim n\u00fcfuz etmemiz m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Onun i\u00e7in ben, ilk d\u00f6nemlerde de mevcut olan: \u201cAllah\u2019\u0131n g\u00f6nderdi\u011fi vahiyler sadece Kur\u2019an\u2019dan ibarettir\u201d diyen g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn en salim g\u00f6r\u00fc\u015f oldu\u011fu kanaatindeyim. Bu modern bir yakla\u015f\u0131m de\u011fildir. En erken d\u00f6nemlerde de bunlar s\u00f6ylenmi\u015f, fakat has\u0131r alt\u0131 edilmi\u015f.\u201d
\nHadislerin bilgi de\u011feri konusunda da g\u00f6r\u00fc\u015flerini a\u00e7\u0131klayan K\u0131rba\u015fo\u011flu, Usul\u00fc F\u0131k\u0131h\u00e7\u0131lar\u0131n, Ehl-i Rey\u2019in ve bilhassa Mutezile\u2019nin ele\u015ftirel yakla\u015f\u0131mlar\u0131na dikkatleri \u00e7ekerek, akaid alan\u0131nda hadislerin delil olarak al\u0131namayaca\u011f\u0131 noktas\u0131nda bir ittifaka ula\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. K\u0131rba\u015fo\u011flu\u2019nun bu konudaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri \u015funlard\u0131: \u201chadislere dayanarak, bir kimsenin iman\u0131na ve k\u00fcfr\u00fcne h\u00fckmedilemez. Bir insan, \u015fu anda elimizde bulunan hadis kitaplar\u0131ndaki hadislerin tamam\u0131n\u0131 inkar etse dinden \u00e7\u0131kmaz.<\/p>\n
Mesela s\u0131rat, kevser, \u015fefaat vb. konulardaki hadisler me\u015fhur hadislerdir; bunlar\u0131 inkar eden kafir olmaz denmi\u015ftir. \u00d6zellikle Mutezile ve Hanefiler bu konuda \u0131srarl\u0131d\u0131r. Bence de do\u011fru olan budur.\u201d Hal b\u00f6yle olunca, Kudsi hadislerin de ayn\u0131 kapsama dahil edilebilece\u011fi sonucuna ula\u015fan konu\u015fmac\u0131, bu hadislerin ciddi bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn uydurma oldu\u011funu, baz\u0131lar\u0131n\u0131n Allah\u2019\u0131n s\u00f6z\u00fc olarak ge\u00e7mekle birlikte rivayetin yer ald\u0131\u011f\u0131 ayn\u0131 sayfada Peygamberin s\u00f6zleri olarak da ge\u00e7ti\u011fini, baz\u0131lar\u0131n\u0131n Tevrat veya \u0130ncil\u2019de ge\u00e7en s\u00f6zler oldu\u011funu s\u00f6yledi. Bu ba\u011flamda : \u201changi \u00f6l\u00e7ekle \u00f6l\u00e7ersen sana da o \u00f6l\u00e7ekle verilir ya da ne edersen bulursun\u201d s\u00f6z\u00fc bizim kaynaklar\u0131m\u0131zda Kudsi hadis olarak ge\u00e7iyor, halbuki Tevrat\u2019ta aynen var\u201d diyen konu\u015fmac\u0131, bir ba\u015fka \u00f6rnek olarak da: \u201d Allah: ben a\u00e7t\u0131m, bana yedirmedin, ben susuzdum bana i\u00e7irmedin, ben \u00e7\u0131plakt\u0131m beni giydirmedin diyecek.<\/p>\n
Bunun \u00fczerine insanlar: Ya rabbi sen Rab\u2019s\u0131n. Ne zaman a\u00e7 kald\u0131n da biz seni doyurmad\u0131k, ne zaman susuz kald\u0131n da biz seni i\u00e7irmedik\u2026 Onun \u00fczerine Allah diyecek: Filan yerde bir kulum a\u00e7t\u0131, onu doyursayd\u0131n\u0131z Beni doyurmu\u015f olurdunuz, onu giydirseydiniz Beni giydirmi\u015f olurdunuz\u2026\u201d rivayetinin ayn\u0131yla \u0130ncil\u2019de ge\u00e7ti\u011fini naklederek, Hz. Peygamberin bu t\u00fcr haberleri nakletmesinin m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fini ve bunun ad\u0131na hadis-i kutsi denilebilece\u011fini anlatt\u0131.<\/p>\n
Bir ba\u015fka ihtimal olarak da, Hz. Peygamberin Kur\u2019an\u2019dan ald\u0131\u011f\u0131 ilhamla baz\u0131 s\u00f6zler s\u00f6yleyebilece\u011fini ve bunlar\u0131: \u201cCenab-\u0131 Hak \u015f\u00f6yle buyuruyor\u201d demi\u015f olabilece\u011fini ifade eden K\u0131rba\u015fo\u011flu, bunun asl\u0131nda Peygamberimizin Kur\u2019an ayetlerini yorumlamas\u0131 olarak de\u011ferlendirmek gerekti\u011fini vurgulad\u0131. K\u0131rba\u015fo\u011flu, Hadis-i Kudsilerin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn uydurma oldu\u011funa dair ise Birru Mauna\u2019de \u00f6ld\u00fcr\u00fclenler ile ilgili rivayeti \u00f6rnek verdi. Bu olayla ilgili olarak zikredilen rivayette \u015fehid olanlar\u0131n a\u011fz\u0131ndan: \u201ckavmimize bildirin, biz Rabbimize m\u00fclaki olduk, O bizden raz\u0131 biz de O\u2019ndan raz\u0131y\u0131z\u201d \u015feklinde sad\u0131r oldu\u011fu iddia edilen s\u00f6zlerin neshedilmi\u015f bir ayet oldu\u011fu iddias\u0131n\u0131 reddeden konu\u015fmac\u0131: \u201cnesh ahkam konular\u0131nda s\u00f6z konusu edilmi\u015ftir. Halbuki bu rivayette neshi gerektirecek bir \u015fey yok\u201d diyerek, bu hadisin uydurma oldu\u011funu vurgulad\u0131. B\u00fct\u00fcn bu de\u011ferlendirmelerden sonra, hadis-i kutsi ve vahiy gayr-i metluv konular\u0131n\u0131n Kur\u2019an b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc zedeleyici \u00f6zellikleri oldu\u011funu s\u00f6zlerine ekleyen K\u0131rba\u015fo\u011flu, bu kap\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmamas\u0131 gerekti\u011fini de s\u00f6zlerine ekledi.<\/p>\n
Kur\u2019an mealini s\u00fcrekli ve dikkatli bir \u015fekilde okuma konusundaki duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 m\u00fcsl\u00fcman kamuoyunca bilinen bir dinleyicinin konu ile ilgili g\u00f6r\u00fc\u015flerini payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 b\u00f6l\u00fcmde, hadislerin tenkidi konusunun Kur\u2019an\u2019\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131 \u00e7abas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7irilmemesi gerekti\u011fi \u00fczerinde duruldu. Dinleyici, Kur\u2019an\u2019\u0131 anlamak i\u00e7in, daha \u00f6nceki b\u00fct\u00fcn kirliliklerden ar\u0131nmak gerekti\u011fi noktas\u0131nda \u0131srarc\u0131yd\u0131 ve bu i\u015fi, yemek yenmi\u015f kab\u0131n temizlenmeden o kaba yeni yemek konulmayaca\u011f\u0131 meseli ile \u00f6rneklendirdi.<\/p>\n
Hadislerle bu \u00f6l\u00e7\u00fcde u\u011fra\u015fmay\u0131 da gereksiz buldu\u011funu ifade eden dinleyici, onun yerine Kur\u2019an\u2019\u0131 salim ak\u0131lla defalarca okuman\u0131n daha faydal\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6zlerine ekledi. Dinleyicinin, T\u00fcrkiye\u2019de bu g\u00fcne kadar \u0130slam konusunda \u00e7al\u0131\u015fan ilahiyat\u00e7\u0131lar\u0131n da \u00e7ok fazla bir \u015fey \u00fcretemedi\u011fini, 1952\u2019den beri Kur\u2019an konusunda \u00e7al\u0131\u015fan me\u015fhur bir ilahiyat\u00e7\u0131n\u0131n bile yakalad\u0131\u011f\u0131 hurafe say\u0131s\u0131n\u0131n 15\u2019i ge\u00e7medi\u011fini s\u00f6ylemesi \u00fczerine, dergimiz yay\u0131n kurulu \u00fcyelerinden birinin, dinleyiciye hitaben: \u201cbunlar\u0131 dergide yay\u0131nlayaca\u011f\u0131z, ona g\u00f6re\u201d \u015feklindeki s\u00f6zleri, kahkaha tufan\u0131 kopard\u0131. Dinleyici ise ard\u0131ndan: \u201cben bile Kur\u2019an okuyarak bir ka\u00e7 tane hurafeyi kendi ba\u015f\u0131ma yakalad\u0131m\u201d dedi ve ard\u0131ndan K\u0131rba\u015fo\u011flu hocaya hitaben: \u201csenin buldu\u011fun da zaten bir ikiyi ge\u00e7mez\u201d diyerek, ortam\u0131 daha da ne\u015felendirdi.<\/p>\n
Kur\u2019an\u2019\u0131 daha \u00e7ok ve anlayarak okuman\u0131n gereklili\u011fi konusunda herkes hemfikir oldu\u011funu beyan ettikten sonra, K\u0131rba\u015fo\u011flu, Kur\u2019an konusunda \u00e7al\u0131\u015fmak isteyenlerin bug\u00fcn elinde pek \u00e7ok imkan oldu\u011funu ve Kur\u2019an\u2019\u0131 okuyup anlama noktas\u0131nda hala mazaret ileri s\u00fcrenlerin bu mazeretlerinin art\u0131k ge\u00e7erli say\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Konu\u015fmas\u0131na, Kur\u2019an\u2019\u0131 anlama konusundaki tart\u0131\u015fmalar\u0131 \u00f6zetleyerek ba\u015flayan K\u0131rba\u015fo\u011flu, dinleyicinin Kur\u2019an konusundaki \u0131srar\u0131 \u00fczerine, konu\u015fman\u0131n sonunda, bu kez, Kur\u2019an\u2019dan pratik modeller \u00e7\u0131karma konusunda yo\u011funla\u015ft\u0131 ve bu ba\u011flamda yap\u0131lm\u0131\u015f somut \u00e7al\u0131\u015fmalardan \u00f6rnekler verdi.<\/p>\n
Kur\u2019an\u2019\u0131n her konuda detaylar\u0131 vermeyece\u011fini, m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n Kur\u2019an\u2019dan ilham alarak pratik sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmeleri gerekti\u011fini s\u00f6yleyen konu\u015fmac\u0131n\u0131n son s\u00f6zleri s\u00f6yle idi: \u201cBug\u00fcn m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir g\u00f6rev bekliyor. Bug\u00fcn \u0130slam hukukun pek \u00e7ok kayna\u011f\u0131 say\u0131l\u0131r. Halbuki bug\u00fcn bir tek kaynak var, o da i\u00e7tihadt\u0131r. \u0130\u00e7tihad ise, Kur\u2019an\u2019dan ilham alan m\u00fcsl\u00fcmanlarca yap\u0131lacak. Kur\u2019an bir maymuncuk de\u011fildir ki, her \u015feyi \u00e7\u00f6zs\u00fcn. M\u00fcsl\u00fcmanlar, Hz. \u00d6mer gibi Kur\u2019an e\u011fitiminden ge\u00e7meli ve hangi mesele ile kar\u015f\u0131la\u015fsa do\u011fru \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretebilmeli. Onun i\u00e7in, Kur\u2019an\u2019\u0131n e\u015fyaya, tabiata, tarihe bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 almal\u0131 ve somut meselelere uygulamal\u0131d\u0131r.
\nKur\u2019an, insan\u0131n bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 evrene \u00e7eviriyor. Evrene sadece \u00e7\u0131plak g\u00f6zle bak\u0131lmaz ki. \u00d6rne\u011fin eski d\u00f6nemlerde bir m\u00fcsl\u00fcman astronomun yan\u0131na bir f\u0131k\u0131h mollas\u0131 geliyor ve istihza ederek: \u201cne yap\u0131yorsunuz burada?\u201d t\u00fcr\u00fcnde bir \u015feyler s\u00f6yl\u00fcyor. O astronom \u00e7ok g\u00fczel bir cevap veriyor mollaya: \u201cbiz\u201d diyor, \u201cburada Kur\u2019an\u2019\u0131n \u201cg\u00f6kleri nas\u0131l bina etti\u011fimize bakm\u0131yorlar m\u0131?\u201d ayetini tefsir ediyoruz.\u201d \u0130\u015fte eskiden m\u00fcsl\u00fcmanlar Kur\u2019an\u2019\u0131 b\u00f6yle anlad\u0131lar ve 1 as\u0131r ge\u00e7meden ilimde muazzam bir patlama ger\u00e7ekle\u015ftirdiler. Yani \u015funu s\u00f6ylemek istiyorum. Kur\u2019an bize bir enerji veriyor, biz onu kullanaca\u011f\u0131z ve sorunlar\u0131m\u0131za \u00e7\u00f6z\u00fcm bulaca\u011f\u0131z.\u201d<\/p>\n