Klasik f\u0131k\u0131h literat\u00fcr\u00fcn\u00fcn bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc olu\u015fturan taharet, namaz, oru\u00e7 ve hac gibi konular\u0131n, ba\u015f\u0131na\u00a0 akaid konular\u0131n\u0131n da eklenmesiyle, ba\u011f\u0131ms\u0131z eserler h\u00e2linde ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n tarihi bizde 15. y\u00fczy\u0131la kadar geri g\u00f6t\u00fcr\u00fclmektedir.(1) Halk aras\u0131nda ‘Namaz Hocas\u0131’ veya ‘\u0130lmihal’ olarak bilinen bu t\u00fcr eserler, s\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcr yan\u0131nda, halk\u0131m\u0131z\u0131n temel dini bilgilerinin ba\u015fl\u0131ca kayna\u011f\u0131n\u0131 te\u015fkil etmektedir. Bu bak\u0131mdan \u00fclkemiz insan\u0131n\u0131n din konusundaki bilgilerinin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde namaz hocalar\u0131 veya ilmihaller taraf\u0131ndan \u015fekillendirildi\u011fini s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu kadar etkili olmalar\u0131na ra\u011fmen, bu t\u00fcr eserlerin bilimsel de\u011feri \u00fczerinde yeterince duruldu\u011fu s\u00f6ylenemez. Bunlar\u0131n sundu\u011fu bilgilerin ne derece sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve yeterli oldu\u011fu meselesi bir yana, bu bilgilerin ne t\u00fcr bir dindarl\u0131\u011fa yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde ise, neredeyse hi\u00e7 durulmam\u0131\u015ft\u0131r. Halbuki milyonlarca insan\u0131n dine dair bilgilenme s\u00fcrecinde muhtemelen okuyup okuyaca\u011f\u0131 yegane kaynak konumundaki bu t\u00fcr eserlerin, devaml\u0131 surette g\u00f6zden ge\u00e7irilmesi ve toplumun ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layacak \u015fekilde gerekli de\u011fi\u015fikliklerin yap\u0131lmas\u0131, ihmale gelmeyecek kadar \u00f6nemi haiz bir meseledir. Konunun b\u00f6ylesine kapsaml\u0131 bir bi\u00e7imde ele al\u0131nmas\u0131n\u0131n \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc bir incelemeyi gerektirece\u011fi a\u015fikard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, bu s\u0131n\u0131rl\u0131 incelemede cevab\u0131 aranmas\u0131 gereken en \u00f6nemli soru, kanaatimizce, ilmihallerin bir dindarl\u0131k tasavvuruna sahip olup olmad\u0131\u011f\u0131, sahip ise, bunun ne t\u00fcr bir dindarl\u0131k tasavvuru oldu\u011fudur. A\u015fa\u011f\u0131da i\u015fte bu sorunun cevab\u0131 aranacakt\u0131r.(2)<\/p>\n
\u0130lmihallerin konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan dikkat \u00e7eken ortak \u00f6zelliklerine i\u015faret ederek incelememize ba\u015flayabiliriz. Bu \u00f6zelliklerin ba\u015f\u0131nda “\u0130slam’\u0131n \u015fart\u0131 be\u015ftir” anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n belirleyicili\u011fi gelmektedir. Zira ilmihallerin neredeyse tamam\u0131, “\u0130slam’\u0131n \u015fart\u0131 be\u015ftir” anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 merkeze alm\u0131\u015f durumdad\u0131r. Bu i1mihaller, iman, namaz, oru\u00e7, hac ve zekattan olu\u015fan \u0130slam’\u0131n be\u015f \u015fart\u0131 (?) d\u0131\u015f\u0131nda baz\u0131 konulara da yer vermi\u015f olsalar da, bunlar\u0131n, ilmihallerin temel ilgi alan\u0131n\u0131 olu\u015fturduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu durum kar\u015f\u0131s\u0131nda, \u0130slam’\u0131n ku\u015fatt\u0131\u011f\u0131 alanlarla mukayese edildi\u011finde “\u0130slam\u0131n \u015fart\u0131 be\u015ftir” anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n, \u0130slam’\u0131 son derece dar bir alana hapsetti\u011fi a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu ise, ilmihallerin dindarl\u0131\u011f\u0131 dar bir alana s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rarak ‘daralt\u0131lm\u0131\u015f’ bir dindarl\u0131k \u00f6nerdi\u011fi \u015feklinde yorumlanabilecek bir durumdur.<\/p>\n
\u0130lmihallerin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc din(darl\u0131k) anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n dinin alan\u0131n\u0131 nas\u0131l daraltt\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha net g\u00f6rebilmek i\u00e7in, \u0130slami \u00f6\u011fretiler manzumesinin bir \u015fema halinde g\u00f6sterilmesi olduk\u00e7a ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n
1: Metafizik ilkeler alan\u0131 (Allah, ahiret, n\u00fcb\u00fcvvet, evrenin, hayat\u0131n, insan\u0131n anlam\u0131) \u015eemada konular\u0131n s\u0131ralan\u0131\u015f\u0131, ayn\u0131 zamanda \u00f6nem s\u0131ras\u0131n\u0131 da g\u00f6stermektedir. Buna g\u00f6re, ilmihallerin III. s\u0131rada yer alan konular\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0131karan, II. ve IV. s\u0131radaki konular\u0131 ikinci planda g\u00f6ren bir yakla\u015f\u0131m i\u00e7erisinde olduklar\u0131 rahatl\u0131kla s\u00f6ylenebilir. Bu hususu, ilmihallerin ele ald\u0131klar\u0131 konulara ne kadar yer ay\u0131rd\u0131klar\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda da kolayca g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Burada bir \u00f6rnek olarak \u00d6mer Nasuhi Bilmen’in B\u00fcy\u00fck \u0130slam \u0130lmihali<\/em>‘ndeki konular\u0131n yo\u011funluk oranlar\u0131na bakmak yeterli olacakt\u0131r. Bu ilmihalde belli ba\u015fl\u0131 konulara ayr\u0131lan sayfa say\u0131s\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle g\u00f6sterebiliriz (Tima\u015f Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 1995):<\/p>\n<\/div>\n Daralt\u0131lm\u0131\u015f Kulluk<\/strong><\/p>\n<\/div>\n Dinin bu ‘derin bilin\u00e7’ boyutunun ihmalinin, \u015fekilci ve mekanik bir dindarl\u0131kla sonu\u00e7lanmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Asl\u0131nda bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, \u00f6nceki dinlerin ba\u015f\u0131na gelenler \u0130slami \u00f6\u011fretinin de ba\u015f\u0131na gelmi\u015f ve tasavvuf ehlinin, fukaha\/ulemaya y\u00f6nelik ‘zahir ehli’ ele\u015ftirisini hakl\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131rcas\u0131na, formalite ve \u015fekilcilik, olduk\u00e7a erken d\u00f6nemlerde zuhur edip yay\u0131lm\u0131\u015f ve varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bug\u00fcne kadar etkili bir bi\u00e7imde s\u00fcrd\u00fcrmeye devam etmi\u015ftir. \u0130lmihaller de i\u015fte bu olumsuz geli\u015fmenin pek \u00e7ok \u00fcr\u00fcnlerinden birisi olarak \u00f6n\u00fcm\u00fczde durmaktad\u0131r. Zira mevcut ilmihallerin hemen hepsi, asl\u0131nda orta\u00e7a\u011fda yaz\u0131lm\u0131\u015f f\u0131k\u0131h kitaplar\u0131n\u0131n ilgili b\u00f6l\u00fcmlerinin \u00e7evirisine dayal\u0131 derlemeler oldu\u011fundan, ayn\u0131 zamanda orta\u00e7a\u011f d\u00fc\u015f\u00fcnce ve yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 da temsil ettiklerini s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmasa gerektir.<\/p>\n Burada ilmihallerin sergiledi\u011fi \u015fekilcilik \u00f6rneklerini tek tek saymak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir; zira bu takdirde neredeyse ilmihallerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 aktarmak gerekecektir.(8) Bunu yapmak yerine, ilmihallerde namaz, abdest, sular, oru\u00e7, hac, zekat, hac vb. konular \u015fekle ili\u015fkin detaylar\u0131n, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131na, ne Kuran’da ne de zay\u0131f ve uydurmalar\u0131 dahil hadis rivayetlerinde rastland\u0131\u011f\u0131n\u0131 dikkatlere sunmak yeterli olacakt\u0131r. Bunun anlam\u0131 ise, ilmihallerin verdikleri bu muazzam detaylar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n Hz. Peygamber ve ashab\u0131nca bilinen \u015feyler olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bu noktada sorulmas\u0131 gereken soru ise \u015fudur: Bu k\u0131l\u0131 k\u0131rk yaran detaylar\u0131 bilmeden de, Hz. Peygamber ve ashab\u0131 birtak\u0131m kulluk g\u00f6revlerini rahatl\u0131kla yerine getirebildiklerine g\u00f6re, bug\u00fcn M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 bunlarla m\u00fckellef tutman\u0131n gere\u011fi ve yarar\u0131 nedir? Bizce bu sorunun cevab\u0131 da, \u00fczerinde uzun uzun durmay\u0131 gerektiren \u00e7ok \u00f6nemli bir meseleyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya bulundu\u011fumuzu g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne serecektir.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n Anakronik Dindarl\u0131k<\/strong><\/p>\n \u0130lmihallerin, kullan\u0131lan dil, kavramsal \u00e7er\u00e7eve ve verilen \u00f6rnekler a\u00e7\u0131s\u0131ndan, keza zihniyet ve bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan bug\u00fcne ait olmad\u0131klar\u0131 hemen ilk bak\u0131\u015fta g\u00f6ze \u00e7arpmaktad\u0131r. Mesela bug\u00fcn i\u00e7in hi\u00e7bir anlam\u0131 olmayan \u2018k\u00f6leler\u2019le ilgili pek \u00e7ok h\u00fckme ilmihallerde yer verilmesi, buna iyi bir \u00f6rnek te\u015fkil etmektedir.(9) Keza sava\u015flarla al\u0131nm\u0131\u015f bir beldede hatibin sol elinde tutaca\u011f\u0131 bir k\u0131l\u0131ca dayanarak hutbe okumas\u0131 gerekti\u011fi (Bilmen<\/em>, s. 158) seferilikten s\u00f6z ederken, yelkenli gemilerle seyahatten, kafile halinde develerle yolculuktan dem vurulmas\u0131 (s. 166), ancak ana dili Arap\u00e7a olanlar i\u00e7in anlaml\u0131 olan ‘zelletu’l-kari’ konular\u0131 (s. 206, vd. 209, vd.), mescit lambalar\u0131nda kirli ya\u011f kullanmaktan (s. 233) yeni fethedilen bir yerdeki gayr-i m\u00fcslim kabirlerini a\u00e7maktan (s. 255), kad\u0131n\u0131n evinde oturup d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kmamakla y\u00fck\u00fcml\u00fc oldu\u011fundan (s. 268) r\u00fc’yet-i hilal konusunda iki kad\u0131n\u0131n \u015fahitli\u011finin ancak bir erke\u011finkine denk oldu\u011fundan (s. 269), fakire kefaret olarak “boylu bir entari, k\u0131sa bir g\u00f6mlek veya yaln\u0131z bir don” verilebilece\u011finden (s. 292), devletin amil, a\u015fir, sai denilen zekat toplama memurlar\u0131n\u0131n bulundu\u011fundan (?) (s. 319), zekat ve sadaka-i f\u0131t\u0131r vb. konular\u0131 ilgilendiren \u00f6l\u00e7\u00fclerle ilgili olarak, orta\u00e7a\u011fa ait uzunluk, a\u011f\u0131rl\u0131k, hacim \u00f6l\u00e7\u00fclerinden -mesela, ar\u015f\u0131n, fersah, mil, dirhem, sa’, vesk, r\u0131tl, ok at\u0131m\u0131 mesafesi, yaya y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc- bahsedilmesi, burada \u00f6rnek verilebilir. Benzer \u015fekilde, fitre sadakas\u0131nda, bu\u011fday, arpa, hurma ve kuru \u00fcz\u00fcm\u00fcn de\u011fi\u015fmez \u00f6l\u00e7\u00fcler oldu\u011fu (10) iddias\u0131na da bu \u00e7er\u00e7evede yer verilebilir. Yine bug\u00fcnk\u00fc Irak topraklar\u0131n\u0131n ‘hara\u00e7 arazisi’ oldu\u011fundan dem vurulmas\u0131 (s. 334), Hz. Peygamber soyundan gelenlere ‘hazinedeki’ (?) ‘ganimet’ (?) paylar\u0131ndan verilece\u011fi (s. 341), hac\u0131 aday\u0131n\u0131n beraberinde Mekke’ye kurbanl\u0131k g\u00f6t\u00fcrmesi (s. 368, 369), en faziletli kazan\u00e7 yolunun \u00f6nce cihad, sonra s\u0131rayla, ticaret, ziraat ve sanat \u015feklinde belirlenmesi (s. 417, 418), ihtikardan [karaborsac\u0131l\u0131k] s\u00f6z edilebilmesi i\u00e7in mallar\u0131n asgari k\u0131rk g\u00fcn depolanmas\u0131 gerekti\u011fi (s. 420), bor\u00e7lanma konusuna \u00f6rnek olarak bu\u011fday, arpa, yumurta ve ceviz bor\u00e7lan\u0131lmas\u0131ndan dem vurulmas\u0131 (s. 422), ameliyat amac\u0131yla hastaya, onun akl\u0131n\u0131 giderecek (?) temiz bir ila\u00e7 i\u00e7irilmesinde [narkoz] bir ‘sak\u0131nca g\u00f6r\u00fclmemesi’ (?) (s. 426), erkeklerin etekli elbise giymesi ve elbiselerinin eteklerinin, bacaklar\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131na kadar uzat\u0131labilece\u011fi (s. 428), pek y\u00fcksek binalar yapt\u0131rman\u0131n ‘mekruh’ oldu\u011fu (s. 429), oyun ve e\u011flence denilen birtak\u0131m zararl\u0131 ve ‘faydas\u0131z’ e\u011flencelerin caiz olmad\u0131\u011f\u0131, yararl\u0131 e\u011flencelerin ise ki\u015finin ailesiyle e\u011flenmesi, at\u0131n\u0131 e\u011fitmesi ve ok yar\u0131\u015f\u0131 oldu\u011fu ve at terbiye edip, silah e\u011fitimi g\u00f6rmenin fazileti (s. 433), tavla, satran\u00e7 gibi oyunlar\u0131n harama yak\u0131n mekruh oldu\u011fu, zira bunlar\u0131n zaman kayb\u0131na sebep ve kumara itici oldu\u011fu (s. 433-434), ameliyatlar\u0131n baz\u0131 zaruretlere binaen ‘caiz’ oldu\u011fu (?) (s. 435), on \u00fc\u00e7 ya\u015f\u0131na giren \u00e7ocuklar\u0131 namaz k\u0131lmazlarsa d\u00f6vmek, on alt\u0131 ya\u015f\u0131na giren \u00e7ocuklar\u0131 da evlendirmek gerekti\u011fi (s. 444), kad\u0131n\u0131n kocas\u0131n\u0131n dine uygun ’emirlerini’ tutmas\u0131 gerekti\u011fi (s. 444) gibi hususlar da burada zikredilebilir.<\/p>\n Bu ve benzeri \u00f6rnekler, ilmihallerin bize bir gelecek perspektifi sunmak \u015f\u00f6yle dursun, bug\u00fcn\u00fcn ihtiya\u00e7lar\u0131na bile cevap vermekten uzak oldu\u011funu, hatta daha da vahimi, adeta bizi as\u0131rlar \u00f6ncesine s\u00fcr\u00fckledi\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermektedir. Okuyucusunun zihnini ve bak\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ge\u00e7mi\u015fe, as\u0131rlar \u00f6ncesine \u00e7eviren ilmihallerin sunaca\u011f\u0131 dindarl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n bug\u00fcne ait bir dindarl\u0131k olamayaca\u011f\u0131 a\u015fikard\u0131r.<\/p>\n \u00c7a\u011f\u0131n ger\u00e7eklikleriyle ilgisi olmayan bu gibi hususlara ilmihallerde bol bol yer verilmi\u015f olmas\u0131, tekrar ifade edelim ki, bu ilmihallerin asl\u0131nda orta\u00e7a\u011f toplumsal \u015fart ve ihtiya\u00e7lar\u0131na g\u00f6re yaz\u0131lm\u0131\u015f olan Arap\u00e7a f\u0131k\u0131h kitaplar\u0131n\u0131n, bug\u00fcn\u00fcn \u015fartlar\u0131na uyarlanmaks\u0131z\u0131n, aynen T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye terc\u00fcme edilmesinden kaynaklanmaktad\u0131r. Yoksa akl\u0131 ba\u015f\u0131nda hi\u00e7bir kimsenin, yukar\u0131daki \u00f6rnekleri, ciddiye alarak ve hi\u00e7bir rahats\u0131zl\u0131k duymadan 21. y\u00fczy\u0131l insan\u0131na sunmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu bak\u0131mdan \u00e7a\u011fda\u015f insana, \u00e7a\u011fda\u015f bir dille ve \u00e7a\u011fda\u015f duruma ait \u00f6rneklerle M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 ge\u00e7mi\u015ften bu \u00e7a\u011fa getirecek, hatta gelecekteki muhtemel geli\u015fmeler konusunda da onlar\u0131 techiz edecek ilmihallere ihtiya\u00e7 oldu\u011funu rahatl\u0131kla ifade edebiliriz.<\/p>\n<\/div>\n Eksik ve Yanl\u0131\u015f Bilgi, Eksik ve Yanl\u0131\u015f Bir Dindarl\u0131k Do\u011furur<\/strong><\/p>\n Eksik ve yanl\u0131\u015f bilgiler \u00fczerine sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir dindarl\u0131k bina etmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Ne yaz\u0131k ki, mevcut ilmihallerin yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u015fey, bundan pek de farkl\u0131 de\u011fildir. Bunu da fazla garipsememek gerekir, zira biraz \u00f6nce de ifade etti\u011fimiz gibi, bu ilmihaller \u00e7a\u011fda\u015f durumlar\u0131n esas al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 ve bilimsel ara\u015ft\u0131rmalardan beslenen eserler olmay\u0131p, orta\u00e7a\u011fa ait f\u0131k\u0131h kitaplar\u0131n\u0131n aynen terc\u00fcmesinden, yani bir ba\u015fka ifadeyle, ge\u00e7mi\u015fte \u00fcretilmi\u015f olan yorum ve bilgilerin, hi\u00e7bir tenkit s\u00fczgecinden ge\u00e7irilmeksizin bug\u00fcn\u00fcn insan\u0131na sunulmas\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Nitekim yine Bilmen’in ilmihalinden se\u00e7ti\u011fimiz a\u015fa\u011f\u0131daki \u00f6rnekler, durumu yeterince a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde ortaya koymaktad\u0131r. Ancak, detaylara ge\u00e7meden \u00f6nce, bu ilmihalde zikredilen hadis rivayetlerin hi\u00e7birinin, ne kayna\u011f\u0131n\u0131n, ne de isnad\u0131n\u0131n bulundu\u011funa, bir\u00e7o\u011funun ara\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda hi\u00e7bir hadis kayna\u011f\u0131nda yerinin tespit edilemedi\u011fine dikkat \u00e7ekmek yerinde olacakt\u0131r.(11) Keza m\u00fcellifin Mira\u00e7 konusundaki rivayetlerin arzetti\u011fi muazzam problemler yuma\u011f\u0131ndan(12) habersiz oldu\u011funu g\u00f6steren ifadelere de rastlanmaktad\u0131r (s. 103). Yine mesela, on ya\u015f\u0131na geldi\u011finde namaz k\u0131lmayan veya Ramazanda oru\u00e7 tutmayan \u00e7ocu\u011fa, \u00fc\u00e7 tokattan ziyade olmamak \u00fczere, velisi taraf\u0131ndan hafif\u00e7e elle vurulmas\u0131 veya d\u00f6v\u00fclmesi gerekti\u011fine dair iddian\u0131n (s. 104, 282, 444) dayana\u011f\u0131 olan hadis rivayetlerinin s\u0131hhati ara\u015ft\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f ve tabiat\u0131yla problemli bir rivayet oldu\u011fu(13) g\u00f6zden ka\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<\/div>\n Aileyle ilgili g\u00f6revlerden bahsedilirken, kocan\u0131n ba\u015fl\u0131ca g\u00f6revleri aras\u0131nda, e\u015fiyle g\u00fczel ge\u00e7inmek, onu korumak ve ge\u00e7imini sa\u011flamaktan dem vuruldu\u011fu halde (s. 443) ‘e\u015fini sevmek’ten s\u00f6z edilmemesi, ayn\u0131 \u015fekilde kad\u0131n\u0131n kocas\u0131n\u0131 sevmesinden bahsedilmemesi, Hz. Peygamber’in S\u00fcnnet’inin yeterince incelenememi\u015f olmas\u0131ndan kaynaklanm\u0131\u015f olmal\u0131d\u0131r. Keza on alt\u0131 ya\u015f\u0131na giren \u00e7ocu\u011fun, bir manisi olmad\u0131\u011f\u0131 takdirde evlendirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc (s. 444), dinle do\u011frudan ilgisi olmayan, bug\u00fcn i\u00e7in ise pek de anlaml\u0131 olmayan bir a\u00e7\u0131klama olarak nitelendirilebilir. \u0130taat ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda, \u00fcst amirin dince yasak olmayan emirlerini dinleyip ona itaatten bahsedildi\u011fi halde, onlar\u0131n \u0130slam’a ayk\u0131r\u0131 uygulama ve emirleri kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00f6sterilmesi gereken tepkiden s\u00f6z edilmemesi (s. 453), bug\u00fcn \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda sivil muhalefetin ve ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcncenin ni\u00e7in geli\u015fmedi\u011fi konusunda bizlere ipucu vermektedir.<\/p>\n \u00d6te yandan, peygamberler tarihine tahsis edilen b\u00f6l\u00fcmde yer alan birtak\u0131m bilgilerin de, ara\u015ft\u0131rma mahsul\u00fc olmay\u0131p, ge\u00e7mi\u015f kaynaklardan aynen derlenmi\u015f bilgiler olduklar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir (Mesela, s. 476, 477, 478, 479, 480, 485, 486, 492, 496, 497, 498, 506). Bu konuda yeterli ara\u015ft\u0131rma yap\u0131lmadan, \u00f6nceki uleman\u0131n kanaatlerinin aynen s\u00fcrd\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcne dair tipik bir \u00f6rnek olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan, Hz. \u0130sa’n\u0131n (a.s.) g\u00f6\u011fe y\u00fckseltildi\u011fi iddias\u0131n\u0131 burada zikretmek yerinde olur.(23) Yine sahabe tan\u0131m\u0131 ve sahabenin tamam\u0131n\u0131n m\u00fcbarek, mukaddes ve her y\u00f6nden sayg\u0131ya de\u011fer olduklar\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki ifadeler (s. 500) de ara\u015ft\u0131rmaya dayal\u0131 olmaktan ziyade, ge\u00e7mi\u015fi toptan tezkiye ve takdis eden bir zihniyetin \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak g\u00f6r\u00fclmelidir. Ayn\u0131 \u015fekilde ay’\u0131n b\u00f6l\u00fcnmesi ve Mira\u00e7 mucizelerine tahsis edilen b\u00f6l\u00fcmde verilen bilgiler, konuyla ilgili rivayetlerin \u00e7eli\u015fki, problem ve zaaflar\u0131 g\u00f6rmezlikten gelinerek, muhtemelen de b\u00f6yle bir durumun varl\u0131\u011f\u0131ndan habersiz bir \u015fekilde sunulmu\u015ftur (s. 504-505) ki, konuyla ilgili ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131, burada verilen bilgileri do\u011frulamak \u015f\u00f6yle dursun, s\u0131hhatleri konusunda ortada son derece ciddi ku\u015fkular\u0131n bulundu\u011funu g\u00f6stermektedir.(24)<\/p>\n<\/div>\n Erkek Egemen ve Yeti\u015fkin Merkezli Dindarl\u0131k<\/strong><\/p>\n \u0130lmihallerin bilgi kaynaklar\u0131n\u0131n orta\u00e7a\u011f f\u0131k\u0131h literat\u00fcr\u00fc oldu\u011fu(25) tekrar hat\u0131rlanacak olursa, ge\u00e7mi\u015fte ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde hakim anlay\u0131\u015f olan erkek egemen bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n, f\u0131kha, oradan da ilmihallere yans\u0131mas\u0131n\u0131 garipsememek gerekir. Halbuki Kur’an’dan ve Hz. Peygamber’in kad\u0131n konusundaki bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 yans\u0131tan baz\u0131 rivayetlerden yola \u00e7\u0131k\u0131larak, tam tersine, kad\u0131n-erkek e\u015fitli\u011fini esas alan bir yakla\u015f\u0131m\u0131 da savunman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn, hatta daha isabetli olaca\u011f\u0131na dair yap\u0131lm\u0131\u015f pek \u00e7ok \u00e7a\u011fda\u015f ara\u015ft\u0131rma kar\u015f\u0131s\u0131nda, ilmihallerin bu a\u00e7\u0131dan da g\u00f6zden ge\u00e7irilmesi cihetine gidilece\u011fi yerde, maalesef bu y\u00f6nde ciddi bir ad\u0131m hen\u00fcz at\u0131lm\u0131\u015f de\u011fildir. Cuma namaz\u0131n\u0131n ve te\u015frik tekbirlerinin kad\u0131nlar i\u00e7in gerekli g\u00f6r\u00fclmemesi (s. 163), asr-\u0131 saadetteki uygulamalar g\u00f6rmezlikten gelinerek, kad\u0131n ve \u00e7ocuklar\u0131n bayram namazlar\u0131na kat\u0131lmalar\u0131n\u0131n te\u015fvik edilmesi \u015f\u00f6yle dursun, bunun tamamen s\u00fckutla ge\u00e7i\u015ftirilmesi (s. 164), kad\u0131n\u0131n kocas\u0131n\u0131n niyetine g\u00f6re mukim ve misafir olaca\u011f\u0131 (s. 169), kocas\u0131n\u0131n izni olmadan, kad\u0131n\u0131n nafile oru\u00e7 bile tutamayaca\u011f\u0131ndan dem vurulurken, aksi durumda kad\u0131n\u0131n izninin gerekli g\u00f6r\u00fclmemesi (s. 261), ancak erke\u011fin, hasta, oru\u00e7lu veya hac ve umre i\u00e7in ihraml\u0131 olma durumunda kar\u0131s\u0131n\u0131 nafile oru\u00e7 tutmaktan menedemeyece\u011fi (s. 262), \u015eevval ve Zilhicce hilalleri konusunda iki kad\u0131n\u0131n \u015fahitli\u011finin bir erke\u011finkine denk olabilece\u011fi (s. 269-270), asr-\u0131 saadetteki uygulama tam ters y\u00f6nde oldu\u011fu halde, kad\u0131nlar\u0131n kendi evlerinde namaz k\u0131lmalar\u0131n\u0131n mescidlerde namaz k\u0131lmalar\u0131ndan daha hay\u0131rl\u0131 oldu\u011fu (s. 308) kad\u0131n\u0131n itikaf\u0131n\u0131n kocas\u0131n\u0131n iznine ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu -ki kocas\u0131n\u0131n da itikaf i\u00e7in kar\u0131s\u0131ndan izin almas\u0131 gerekti\u011fi akla bile getirilmemektedir- (s. 308), Kur’an’da hacca gitmek i\u00e7in, kad\u0131n-erkek ayr\u0131m\u0131 yap\u0131lmaks\u0131z\u0131n, sadece maddi imkan ve yol g\u00fcvenli\u011fi \u015fart ko\u015fuldu\u011fu halde, kad\u0131n\u0131n -g\u00fcvenlik tehlikesinin bulunmad\u0131\u011f\u0131 durumlar\u0131 da kapsayacak \u015fekilde- mutlak olarak mahremsiz yolculu\u011fa \u00e7\u0131kamayaca\u011f\u0131 (s. 353), telbiye getirirken seslerini y\u00fckseltmemeleri, remel ve hervele gibi baz\u0131 uygulamalar\u0131 yerine getirememeleri sebebiyle kad\u0131nlar\u0131n haclar\u0131n\u0131n -ak\u0131l ve dinlerinin eksik oldu\u011fu iddias\u0131n\u0131n bir uzant\u0131s\u0131 olarak- erkeklere k\u0131yasla ‘noksan’ oldu\u011fu (s. 378), hac yolunda kocas\u0131 veya mahremi \u00f6len kad\u0131n\u0131n ‘muhsar’ say\u0131laca\u011f\u0131 ve hac yapmayarak ihramdan \u00e7\u0131kmas\u0131 gerekti\u011fi (s. 381), M\u00fcsl\u00fcman ve Ehl-i Kitaptan olanlar\u0131n “kad\u0131n dahi olsalar” (?) kestiklerinin yenebilece\u011fi (s. 399), -yine asr-\u0131 saadetteki uygulamalar\u0131n hilaf\u0131na olarak- \u0130slam kad\u0131nlar\u0131n\u0131n abdest, namaz ve oru\u00e7 gibi dinle ilgili birtak\u0131m meseleleri, ya kocalar\u0131 ve mahremleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ya da “kocalar\u0131n\u0131n izni ile” ve “aras\u0131ra bir ilim meclisine giderek” \u00f6\u011frenmeye \u00e7al\u0131\u015fabilecekleri, ama kocalar\u0131n\u0131n r\u0131zas\u0131 olmad\u0131k\u00e7a bir ilim meclisine kat\u0131lamayacaklar\u0131n\u0131n ileri s\u00fcr\u00fclmesi(26) (s. 407), ancak kocas\u0131 bir meseleyi \u00e7\u00f6zemedi\u011fi veya sorup \u00f6\u011frenmekten \u00e7ekindi\u011fi takdirde, gidip ehlinden sorma hakk\u0131n\u0131n olabilece\u011fi (s. 407), yine evlilik konusundaki \u015fahitlikte de iki kad\u0131n\u0131n \u015fahitli\u011finin bir erke\u011fin \u015fahit- li\u011fine denk say\u0131laca\u011f\u0131 (s. 414), kocan\u0131n kar\u0131s\u0131na kar\u015f\u0131 g\u00f6revleri aras\u0131nda “zevcesi ile g\u00fczel ge\u00e7inmek” zikredilirken, kad\u0131na kocas\u0131n\u0131n dine uygun ’emirlerini’ tutma m\u00fckellefiyetinin d\u00fc\u015fmesi (s. 443-444) gibi hususlar, yukar\u0131da s\u00f6z\u00fc edilen erkek egemen bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n birer yans\u0131mas\u0131 niteli\u011findedir.<\/p>\n<\/div>\n Klasik f\u0131k\u0131h literat\u00fcr\u00fcn\u00fcn bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc olu\u015fturan taharet, namaz, oru\u00e7 ve hac gibi konular\u0131n, ba\u015f\u0131na\u00a0 akaid konular\u0131n\u0131n da eklenmesiyle, ba\u011f\u0131ms\u0131z eserler h\u00e2linde ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n tarihi bizde 15. y\u00fczy\u0131la kadar geri g\u00f6t\u00fcr\u00fclmektedir.(1) Halk aras\u0131nda ‘Namaz Hocas\u0131’ veya ‘\u0130lmihal’ olarak bilinen bu t\u00fcr eserler, s\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcr yan\u0131nda, halk\u0131m\u0131z\u0131n temel dini bilgilerinin ba\u015fl\u0131ca kayna\u011f\u0131n\u0131 te\u015fkil etmektedir. Bu bak\u0131mdan \u00fclkemiz insan\u0131n\u0131n din konusundaki bilgilerinin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde namaz hocalar\u0131 veya ilmihaller taraf\u0131ndan \u015fekillendirildi\u011fini s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu kadar etkili olmalar\u0131na ra\u011fmen, bu t\u00fcr eserlerin bilimsel de\u011feri \u00fczerinde yeterince duruldu\u011fu s\u00f6ylenemez. Bunlar\u0131n sundu\u011fu bilgilerin ne derece sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve yeterli oldu\u011fu meselesi bir yana, bu bilgilerin ne t\u00fcr bir dindarl\u0131\u011fa yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde ise, neredeyse hi\u00e7 durulmam\u0131\u015ft\u0131r. Halbuki milyonlarca insan\u0131n dine dair bilgilenme s\u00fcrecinde muhtemelen okuyup okuyaca\u011f\u0131 yegane kaynak konumundaki bu t\u00fcr eserlerin, devaml\u0131 surette g\u00f6zden ge\u00e7irilmesi ve toplumun ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layacak \u015fekilde gerekli de\u011fi\u015fikliklerin yap\u0131lmas\u0131, ihmale gelmeyecek kadar \u00f6nemi haiz bir meseledir. Konunun b\u00f6ylesine kapsaml\u0131 bir bi\u00e7imde ele al\u0131nmas\u0131n\u0131n \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc bir incelemeyi gerektirece\u011fi a\u015fikard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, bu s\u0131n\u0131rl\u0131 incelemede cevab\u0131 aranmas\u0131 gereken en \u00f6nemli soru, kanaatimizce, ilmihallerin bir dindarl\u0131k tasavvuruna sahip olup olmad\u0131\u011f\u0131, sahip ise, bunun ne t\u00fcr bir dindarl\u0131k tasavvuru oldu\u011fudur. A\u015fa\u011f\u0131da i\u015fte bu sorunun cevab\u0131 aranacakt\u0131r.(2) \u0130lmihallerin konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan dikkat \u00e7eken ortak \u00f6zelliklerine i\u015faret ederek incelememize ba\u015flayabiliriz. Bu \u00f6zelliklerin ba\u015f\u0131nda “\u0130slam’\u0131n \u015fart\u0131 be\u015ftir” anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n belirleyicili\u011fi gelmektedir. Zira ilmihallerin neredeyse tamam\u0131, “\u0130slam’\u0131n \u015fart\u0131 be\u015ftir” anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 merkeze alm\u0131\u015f durumdad\u0131r. Bu i1mihaller, iman, namaz, oru\u00e7, hac ve zekattan olu\u015fan \u0130slam’\u0131n be\u015f \u015fart\u0131 (?) d\u0131\u015f\u0131nda baz\u0131 konulara da yer vermi\u015f olsalar da, bunlar\u0131n, ilmihallerin temel ilgi alan\u0131n\u0131 olu\u015fturduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu durum kar\u015f\u0131s\u0131nda, \u0130slam’\u0131n ku\u015fatt\u0131\u011f\u0131 alanlarla mukayese edildi\u011finde “\u0130slam\u0131n \u015fart\u0131 be\u015ftir” anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n, \u0130slam’\u0131 son derece dar bir alana hapsetti\u011fi a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu ise, ilmihallerin dindarl\u0131\u011f\u0131 dar bir alana s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rarak ‘daralt\u0131lm\u0131\u015f’ bir dindarl\u0131k \u00f6nerdi\u011fi \u015feklinde yorumlanabilecek bir durumdur. Daralt\u0131lm\u0131\u015f Dindarl\u0131k Tekrar hat\u0131rlatal\u0131m ki, M\u00fcsl\u00fcman\u0131n bilmesi, inanmas\u0131 ve yapmas\u0131-yapmamas\u0131 gereken hususlar\u0131, yani \u0130slam’\u0131 bu be\u015f hususa hasretmek, son derece yanl\u0131\u015f ve yanl\u0131\u015f oldu\u011fu kadar, vahim sonu\u00e7lar do\u011furabilecek bir anlay\u0131\u015ft\u0131r. Zira \u0130slam, kesinlikle bu be\u015f husustan ibaret de\u011fildir.(3) Yusuf Ziya Y\u00f6r\u00fckan’\u0131n da dedi\u011fi gibi, \u0130slam binas\u0131n\u0131n ilkeleri yaln\u0131z bunlar de\u011fildir.Kur’an-\u0131 Kerim’de Allah’\u0131n bir\u00e7ok buyruklar\u0131 vard\u0131r. ( … ) Bu hadiste g\u00f6sterilen d\u00f6rt ibadet [namaz, oru\u00e7, zekat, hac] emrinden yaln\u0131z namaz emri ilk emirlerdendir. Oru\u00e7 emri Medine’de gelmi\u015ftir. Milleti savunma [cihad] emri dahi zekat ve hac emirlerinden \u00f6nce gelmi\u015ftir. Bat\u0131l adetleri terk etmek, hurafelerle m\u00fccadele etmek, taassubu kald\u0131rmak emirleri de Mekke’de ilk zamanlarda gelen emirlerdendir. \u015e\u00fcphe yok ki bunlar\u0131n Kur’an’da \u00f6tekilerden \u00f6nce gelmesinin bir sebebi ve manas\u0131 vard\u0131r. Kald\u0131 ki M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k bir b\u00fct\u00fcnd\u00fcr, yaln\u0131z ibadetlere dair olanlar\u0131 al\u0131p, di\u011ferlerini b\u0131rakmak olmaz [vurgu bize ait, M.H.K.]. \u015eu halde, Peygamber’in bu d\u00f6rd\u00fcn\u00fc di\u011ferlerinden ay\u0131rmas\u0131, ibadetlerin iman\u0131 kuvvetlendirmekte ve ahlak\u0131 y\u00fckseltmekteki tesirini g\u00f6stermek maksad\u0131n\u0131 g\u00fcder. Nitekim \u00f6tekilerini de di\u011fer hadislerde ayn\u0131 suretle bildirmi\u015f bulunuyor. Peygamber diyor ki: ‘\u0130slam, insanlar\u0131n senin dilinden ve elinden\u00a0 emin olmalar\u0131d\u0131r.’ Di\u011fer bir hadiste de, ‘\u0130slam kendiniz i\u00e7in arzu etti\u011finizi karde\u015finiz i\u00e7in de arzu etmenizdir.’ deniliyor.(4) Kald\u0131 ki, \u0130slam’\u0131n, kendisine g\u00f6n\u00fcl veren m\u00fcminlerine y\u00f6nelik taleplerinin, sadece \u0130slam’\u0131n \u015fart\u0131n\u0131n be\u015f oldu\u011fu anlay\u0131\u015f\u0131nda ifadesini bulan hususlardan ibaret oldu\u011funu ileri s\u00fcrmenin, tabir caizse, \u0130slam’\u0131 adeta ku\u015fa \u00e7evirmek anlam\u0131na gelebilece\u011fi de sa\u011fduyu sahiplerinin dikkatlerinden ka\u00e7mayacakt\u0131r. \u0130lmihallerin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc din(darl\u0131k) anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n dinin alan\u0131n\u0131 nas\u0131l daraltt\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha net g\u00f6rebilmek i\u00e7in, \u0130slami \u00f6\u011fretiler manzumesinin bir \u015fema halinde g\u00f6sterilmesi olduk\u00e7a ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 olacakt\u0131r. 1: Metafizik ilkeler alan\u0131 (Allah, ahiret, n\u00fcb\u00fcvvet, evrenin, hayat\u0131n, insan\u0131n anlam\u0131) 2: Ahl\u00e2ki ilkeler alan\u0131 (adalet, e\u015fitlik, karde\u015flik, yard\u0131mla\u015fma, iyili\u011fi emretmek, k\u00f6t\u00fcl\u00fckle m\u00fccadele etmek) 3: Rit\u00fceller alan\u0131 (namaz, oru\u00e7, hac, kurban) 4: Normatif d\u00fczenlemeler alan\u0131 (cemiyet, hukuk, siyaset ve ekonomi alan\u0131) \u015eemada konular\u0131n s\u0131ralan\u0131\u015f\u0131, ayn\u0131 zamanda \u00f6nem s\u0131ras\u0131n\u0131 da g\u00f6stermektedir. Buna g\u00f6re, ilmihallerin III. s\u0131rada yer alan konular\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0131karan, II. ve IV. s\u0131radaki konular\u0131 ikinci planda g\u00f6ren bir yakla\u015f\u0131m i\u00e7erisinde olduklar\u0131 rahatl\u0131kla s\u00f6ylenebilir. Bu hususu, ilmihallerin ele ald\u0131klar\u0131 konulara ne kadar yer ay\u0131rd\u0131klar\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda da kolayca g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Burada bir \u00f6rnek olarak \u00d6mer Nasuhi Bilmen’in B\u00fcy\u00fck \u0130slam \u0130lmihali‘ndeki konular\u0131n yo\u011funluk oranlar\u0131na bakmak yeterli olacakt\u0131r. Bu ilmihalde belli ba\u015fl\u0131 konulara ayr\u0131lan sayfa say\u0131s\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle g\u00f6sterebiliriz (Tima\u015f Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 1995): Namaz \u00a0\u00a0 \u00a0250 Oru\u00e7 \u00a0\u00a0 \u00a050 Zekat \u00a0\u00a0 \u00a050 Hacc \u00a0\u00a0 \u00a035 Kurban \u00a0\u00a0 \u00a015 Kerahet-\u0130stihsan\u00a0 30 Ahlak \u00a0\u00a0 \u00a030 Siyer \u00a0\u00a0 \u00a060 Toplam \u00a0\u00a0 \u00a0520Do\u011frudan \u0130slami \u00f6\u011fretiyle ilgili g\u00f6r\u00fcnmeyen siyer k\u0131sm\u0131 d\u0131\u015fta b\u0131rak\u0131lacak olursa, toplam 460 sayfan\u0131n 400 sayfas\u0131n\u0131n namaz, oru\u00e7, zekat, hac ve kurbana ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 halde, ahlaka ve davran\u0131\u015flarla ilgili kurallara sadece 60 sayfa ayr\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131, tespitimizin do\u011frulu\u011funu g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermektedir. Bu tespitin, hemen b\u00fct\u00fcn ilmihaller i\u00e7in ge\u00e7erli bir tespit oldu\u011funu burada hat\u0131rlatmakta yarar vard\u0131r. Ortadaki bu durum, s\u00f6z konusu daralt\u0131lm\u0131\u015f din anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n, ayn\u0131 zamanda, \u0130slami \u00f6\u011fretinin \u00f6nemli y\u00f6nlerinin c\u0131l\u0131z kald\u0131\u011f\u0131, “zay\u0131flat\u0131lm\u0131\u015f bir din anlay\u0131\u015f\u0131” \u015feklinde de nitelendirilebilece\u011fini g\u00f6stermektedir. Daralt\u0131lm\u0131\u015f Kulluk Allah’a teslim olmak anlam\u0131na da gelen \u0130slam’\u0131n, Allah’\u0131n isteklerine boyun e\u011fip, O’na itaat etmek \u015feklinde \u00f6zetlenmesi m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Kur’an-\u0131 Kerim, insan ile Allah aras\u0131ndaki bu ili\u015fkiyi, ilk muhataplar\u0131n\u0131n anlayaca\u011f\u0131 bir dille ‘ubudiyye-‘ibade(t) (kulluk) benzetmesiyle ifade etmi\u015f olup, Allah’\u0131n M\u00fcsl\u00fcmanlara y\u00f6nelik talepleri ise, bireysel, toplumsal ve evrensel boyutlar\u0131 olan taleplerdir. B\u00f6yle olunca da, \u2018ibadet\u2019in, her konuda Allah’a itaat etmek anlam\u0131na gelece\u011fi de a\u00e7\u0131kt\u0131r.(5) Mant\u0131ken de, Allah’a kulluk etmek ve O’nun isteklerini yerine getirmek anlam\u0131na gelen ‘ibadet’in, \u0130slami \u00f6\u011fretinin b\u00fct\u00fcn alanlar\u0131n\u0131 kapsamas\u0131 gerekti\u011fini anlamak zor olmasa gerektir. Ama buna mukabil, b\u00fct\u00fcn ilmihallerin, \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinin hemen her alan\u0131nda da g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere, ibadet kavram\u0131n\u0131 da bir t\u00fcr anlam daralmas\u0131na maruz b\u0131rakt\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteyiz. Zira ilmihaller, neredeyse ittifakla, ibadeti; namaz, oru\u00e7, zekat, hac, kurban, Kur’an okuma vb. birtak\u0131m rit\u00fcellerle s\u0131n\u0131rland\u0131rm\u0131\u015f durumdad\u0131r. Halbuki bunlar, zekat hari\u00e7 yukar\u0131daki \u015femada III no’lu alanda yer alan hususlardan ibarettir ki, sadece bunlar\u0131n ifas\u0131na ‘ibadet’ ad\u0131n\u0131 verip de, di\u011fer \u00fc\u00e7 alan\u0131 d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rakmak, hem kelimenin Arap dilindeki anlam\u0131na, hem de Kur’an’\u0131n bu kavram\u0131 kullan\u0131\u015f\u0131ndaki kapsay\u0131c\u0131l\u0131\u011fa ayk\u0131r\u0131 bir tasarruftur. Bu yanl\u0131\u015f anlay\u0131\u015f y\u00fcz\u00fcndendir ki, asl\u0131nda fenomenolojik olarak insan\u0131n iman ve salih amele y\u00f6nelmesini sa\u011flamak amac\u0131yla vazedilmi\u015f olan bu rit\u00fceller, ibadet kapsam\u0131nda de\u011ferlendirildi\u011fi halde, as\u0131l ama\u00e7 olan, her t\u00fcr\u00fcyle \u2018salih amel\u2019i ibadet kapsam\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda m\u00fctalaa etmenin izah\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u0130slam gelene\u011finde egemen olan bu yanl\u0131\u015f ve eksik ibadet anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n, \u0130slami \u00f6\u011fretinin s\u0131n\u0131rl\u0131 bir alan\u0131n\u0131 ibadet olarak telakki edip, geni\u015f ve son derece \u00f6nemli pek \u00e7ok alan\u0131 ibadet kapsam\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rakmakla sonu\u00e7lanaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k; bunun Allah’\u0131n istedi\u011fi ibadet (kulluk) olamayaca\u011f\u0131 ise ortadad\u0131r. San\u0131r\u0131z bug\u00fcn \u00fclkemizde de \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n di\u011fer b\u00f6lgelerinde de, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n i\u00e7inde bulunduklar\u0131 durumun bir b\u00fct\u00fcn olarak \u0130slami \u00f6\u011fretiyi i\u00e7eren \u2018ibadet\u2019 kavram\u0131n\u0131n baz\u0131 rit\u00fcellere indirgenmesiyle ilgili oldu\u011funu s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r. B\u00f6ylesi daralt\u0131lm\u0131\u015f bir kulluk\/ibadet anlay\u0131\u015f\u0131na dayal\u0131 bir dindarl\u0131\u011f\u0131n, \u0130slam’\u0131n hedefledi\u011fi bir dindarl\u0131k olamayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemeye bile gerek yoktur. Derinliksiz Dindarl\u0131k Dinin, \u00f6z\u00fcnde Allah ile insan aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen derinlikli bir i\u00e7 tecr\u00fcbe olarak nitelendirilmesi de m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ne var ki, ilmihallerin b\u00f6ylesi derin bir dindarl\u0131k vurgusuna sahip olmad\u0131klar\u0131 da g\u00f6zden ka\u00e7mamaktad\u0131r. Asl\u0131nda, zaten alan\u0131 daralt\u0131lm\u0131\u015f bir ibadet\/kulluk anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n, derinlik (deruni) boyutunun da ihmal edilmesiyle, art\u0131k bir ‘dindarl\u0131k’tan bahsedilip bahsedilemeyece\u011fi bile tart\u0131\u015fmal\u0131 bir hal almaktad\u0131r. Hele Kur’an’\u0131n, kulluk bilincinin tezah\u00fcrleri olan namaz, oru\u00e7, zekat, hac vb.den ziyade, bizatihi bu bilince ve onun’ derinle\u015ftirilmesine y\u00f6nelik s\u0131k ve \u0131srarl\u0131 vurgular\u0131yla mukayese edildi\u011finde, ilmihallerin ‘\u00f6z’\u00fcn \u00f6nemini yeterince kavrayamad\u0131klar\u0131 sonucuna varmak ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olmaktad\u0131r.(6) Bu a\u00e7\u0131dan, ilmihallerin arz etti\u011fi eksiklikleri daha yak\u0131ndan g\u00f6rebilmek i\u00e7in, en az\u0131ndan namaz, abdest, oru\u00e7, hac vb. rit\u00fcellerin klasik tasavvuf literat\u00fcr\u00fcndeki ve baz\u0131 \u00e7a\u011fda\u015f eserlerdeki ele al\u0131n\u0131\u015f bi\u00e7imlerine bakmak ve ilmihallerle bir mukayese yapmak yeterli olacakt\u0131r.(7)\u015eekilci-Mekanik Dindarl\u0131k Dinin bu ‘derin bilin\u00e7’ boyutunun ihmalinin, \u015fekilci ve mekanik bir dindarl\u0131kla sonu\u00e7lanmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Asl\u0131nda bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, \u00f6nceki dinlerin ba\u015f\u0131na gelenler \u0130slami \u00f6\u011fretinin de ba\u015f\u0131na gelmi\u015f ve tasavvuf ehlinin, fukaha\/ulemaya y\u00f6nelik ‘zahir ehli’ ele\u015ftirisini hakl\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131rcas\u0131na, formalite ve \u015fekilcilik, olduk\u00e7a erken d\u00f6nemlerde zuhur edip yay\u0131lm\u0131\u015f ve varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bug\u00fcne kadar etkili bir bi\u00e7imde s\u00fcrd\u00fcrmeye devam etmi\u015ftir. \u0130lmihaller de i\u015fte bu olumsuz geli\u015fmenin pek \u00e7ok \u00fcr\u00fcnlerinden birisi olarak \u00f6n\u00fcm\u00fczde durmaktad\u0131r. Zira mevcut ilmihallerin hemen hepsi, asl\u0131nda orta\u00e7a\u011fda yaz\u0131lm\u0131\u015f f\u0131k\u0131h kitaplar\u0131n\u0131n ilgili b\u00f6l\u00fcmlerinin \u00e7evirisine dayal\u0131 derlemeler oldu\u011fundan, ayn\u0131 zamanda orta\u00e7a\u011f d\u00fc\u015f\u00fcnce ve yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 da temsil ettiklerini s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmasa gerektir. Burada ilmihallerin sergiledi\u011fi \u015fekilcilik \u00f6rneklerini tek tek saymak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir; zira bu takdirde neredeyse ilmihallerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 aktarmak gerekecektir.(8) Bunu yapmak yerine, ilmihallerde namaz, abdest, sular, oru\u00e7, hac, zekat, hac vb. konular \u015fekle ili\u015fkin detaylar\u0131n, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131na, ne Kuran’da ne de zay\u0131f ve uydurmalar\u0131 dahil hadis rivayetlerinde rastland\u0131\u011f\u0131n\u0131 dikkatlere sunmak yeterli olacakt\u0131r. Bunun anlam\u0131 ise, ilmihallerin verdikleri bu muazzam detaylar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n Hz. Peygamber ve ashab\u0131nca bilinen \u015feyler olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bu noktada sorulmas\u0131 gereken soru ise \u015fudur: Bu k\u0131l\u0131 k\u0131rk yaran detaylar\u0131 bilmeden de, Hz. Peygamber ve ashab\u0131 birtak\u0131m kulluk g\u00f6revlerini rahatl\u0131kla yerine getirebildiklerine g\u00f6re, bug\u00fcn M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 bunlarla m\u00fckellef tutman\u0131n gere\u011fi ve yarar\u0131 nedir? Bizce bu sorunun cevab\u0131 da, \u00fczerinde uzun uzun durmay\u0131 gerektiren \u00e7ok \u00f6nemli bir meseleyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya bulundu\u011fumuzu g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne serecektir. Anakronik Dindarl\u0131k \u0130lmihallerin, kullan\u0131lan dil, kavramsal \u00e7er\u00e7eve ve verilen \u00f6rnekler a\u00e7\u0131s\u0131ndan, keza zihniyet ve bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan bug\u00fcne ait olmad\u0131klar\u0131 hemen ilk bak\u0131\u015fta g\u00f6ze \u00e7arpmaktad\u0131r. Mesela bug\u00fcn i\u00e7in hi\u00e7bir anlam\u0131 olmayan \u2018k\u00f6leler\u2019le ilgili pek \u00e7ok h\u00fckme ilmihallerde yer verilmesi, buna iyi bir \u00f6rnek te\u015fkil etmektedir.(9) Keza sava\u015flarla al\u0131nm\u0131\u015f bir beldede hatibin sol elinde tutaca\u011f\u0131 bir k\u0131l\u0131ca dayanarak hutbe okumas\u0131 gerekti\u011fi (Bilmen, s. 158) seferilikten s\u00f6z ederken, yelkenli gemilerle seyahatten, kafile halinde develerle yolculuktan dem vurulmas\u0131 (s. 166), ancak ana dili Arap\u00e7a olanlar i\u00e7in anlaml\u0131 olan ‘zelletu’l-kari’ konular\u0131 (s. 206, vd. 209, vd.), mescit lambalar\u0131nda kirli ya\u011f kullanmaktan (s. 233) yeni fethedilen bir yerdeki gayr-i m\u00fcslim kabirlerini a\u00e7maktan (s. 255), kad\u0131n\u0131n evinde oturup d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kmamakla y\u00fck\u00fcml\u00fc oldu\u011fundan (s. 268) r\u00fc’yet-i hilal konusunda iki kad\u0131n\u0131n \u015fahitli\u011finin ancak bir erke\u011finkine denk oldu\u011fundan (s. 269), fakire kefaret olarak “boylu bir entari, k\u0131sa bir g\u00f6mlek veya yaln\u0131z bir don” verilebilece\u011finden (s. 292), devletin amil, a\u015fir, sai denilen zekat toplama memurlar\u0131n\u0131n bulundu\u011fundan (?) (s. 319), zekat ve sadaka-i f\u0131t\u0131r vb. konular\u0131 ilgilendiren \u00f6l\u00e7\u00fclerle ilgili olarak, orta\u00e7a\u011fa ait uzunluk, a\u011f\u0131rl\u0131k, hacim \u00f6l\u00e7\u00fclerinden -mesela, ar\u015f\u0131n, fersah, mil, dirhem, sa’, vesk, r\u0131tl, ok at\u0131m\u0131 mesafesi, yaya y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc- bahsedilmesi, burada \u00f6rnek verilebilir. Benzer \u015fekilde, fitre sadakas\u0131nda, bu\u011fday, arpa, hurma ve kuru \u00fcz\u00fcm\u00fcn de\u011fi\u015fmez \u00f6l\u00e7\u00fcler oldu\u011fu (10) iddias\u0131na da bu \u00e7er\u00e7evede yer verilebilir. Yine bug\u00fcnk\u00fc Irak topraklar\u0131n\u0131n ‘hara\u00e7 arazisi’ oldu\u011fundan dem vurulmas\u0131 (s. 334), Hz. Peygamber soyundan gelenlere ‘hazinedeki’ (?) ‘ganimet’ (?) paylar\u0131ndan verilece\u011fi (s. 341), hac\u0131 aday\u0131n\u0131n beraberinde Mekke’ye kurbanl\u0131k g\u00f6t\u00fcrmesi (s. 368, 369), en faziletli kazan\u00e7 yolunun \u00f6nce cihad, sonra s\u0131rayla, ticaret, ziraat ve sanat \u015feklinde belirlenmesi (s. 417, 418), ihtikardan [karaborsac\u0131l\u0131k] s\u00f6z edilebilmesi i\u00e7in mallar\u0131n asgari k\u0131rk g\u00fcn depolanmas\u0131 gerekti\u011fi (s. 420), bor\u00e7lanma konusuna \u00f6rnek olarak bu\u011fday, arpa, yumurta ve ceviz bor\u00e7lan\u0131lmas\u0131ndan dem vurulmas\u0131 (s. 422), ameliyat amac\u0131yla hastaya, onun akl\u0131n\u0131 giderecek (?) temiz bir ila\u00e7 i\u00e7irilmesinde [narkoz] bir ‘sak\u0131nca g\u00f6r\u00fclmemesi’ (?) (s. 426), erkeklerin etekli elbise giymesi ve elbiselerinin eteklerinin, bacaklar\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131na kadar uzat\u0131labilece\u011fi (s. 428), pek y\u00fcksek binalar yapt\u0131rman\u0131n ‘mekruh’ oldu\u011fu (s. 429), oyun ve e\u011flence denilen birtak\u0131m zararl\u0131 ve ‘faydas\u0131z’ e\u011flencelerin caiz olmad\u0131\u011f\u0131, yararl\u0131 e\u011flencelerin ise ki\u015finin ailesiyle e\u011flenmesi, at\u0131n\u0131 e\u011fitmesi ve ok yar\u0131\u015f\u0131 oldu\u011fu ve at terbiye edip, silah e\u011fitimi g\u00f6rmenin fazileti (s. 433), tavla, satran\u00e7 gibi oyunlar\u0131n harama yak\u0131n mekruh oldu\u011fu, zira bunlar\u0131n zaman kayb\u0131na sebep ve kumara itici oldu\u011fu (s. 433-434), ameliyatlar\u0131n baz\u0131 zaruretlere binaen ‘caiz’ oldu\u011fu (?) (s. 435), on \u00fc\u00e7 ya\u015f\u0131na giren \u00e7ocuklar\u0131 namaz k\u0131lmazlarsa d\u00f6vmek, on alt\u0131 ya\u015f\u0131na giren \u00e7ocuklar\u0131 da evlendirmek gerekti\u011fi (s. 444), kad\u0131n\u0131n kocas\u0131n\u0131n dine uygun ’emirlerini’ tutmas\u0131 gerekti\u011fi (s. 444) gibi hususlar da burada zikredilebilir. Bu ve benzeri \u00f6rnekler, ilmihallerin bize bir gelecek perspektifi sunmak \u015f\u00f6yle dursun, bug\u00fcn\u00fcn ihtiya\u00e7lar\u0131na bile cevap vermekten uzak oldu\u011funu, hatta daha da vahimi, adeta bizi as\u0131rlar \u00f6ncesine s\u00fcr\u00fckledi\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermektedir. Okuyucusunun zihnini ve bak\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ge\u00e7mi\u015fe, as\u0131rlar \u00f6ncesine \u00e7eviren ilmihallerin sunaca\u011f\u0131 dindarl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n bug\u00fcne ait bir dindarl\u0131k olamayaca\u011f\u0131 a\u015fikard\u0131r. \u00c7a\u011f\u0131n ger\u00e7eklikleriyle ilgisi olmayan bu gibi hususlara ilmihallerde bol bol yer verilmi\u015f olmas\u0131, tekrar ifade edelim ki, bu ilmihallerin asl\u0131nda orta\u00e7a\u011f toplumsal \u015fart ve ihtiya\u00e7lar\u0131na g\u00f6re yaz\u0131lm\u0131\u015f olan Arap\u00e7a f\u0131k\u0131h kitaplar\u0131n\u0131n, bug\u00fcn\u00fcn \u015fartlar\u0131na uyarlanmaks\u0131z\u0131n, aynen T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye terc\u00fcme edilmesinden kaynaklanmaktad\u0131r. Yoksa akl\u0131 ba\u015f\u0131nda hi\u00e7bir kimsenin, yukar\u0131daki \u00f6rnekleri, ciddiye alarak ve hi\u00e7bir rahats\u0131zl\u0131k duymadan 21. y\u00fczy\u0131l insan\u0131na sunmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu bak\u0131mdan \u00e7a\u011fda\u015f insana, \u00e7a\u011fda\u015f bir dille ve \u00e7a\u011fda\u015f duruma ait \u00f6rneklerle M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 ge\u00e7mi\u015ften bu \u00e7a\u011fa getirecek, hatta gelecekteki muhtemel geli\u015fmeler konusunda da onlar\u0131 techiz edecek ilmihallere ihtiya\u00e7 oldu\u011funu rahatl\u0131kla ifade edebiliriz. Eksik ve Yanl\u0131\u015f Bilgi, Eksik ve Yanl\u0131\u015f Bir Dindarl\u0131k Do\u011furur Eksik ve yanl\u0131\u015f bilgiler \u00fczerine sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir dindarl\u0131k bina etmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Ne yaz\u0131k ki, mevcut ilmihallerin yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u015fey, bundan pek de farkl\u0131 de\u011fildir. Bunu da fazla garipsememek gerekir, zira biraz \u00f6nce de ifade etti\u011fimiz gibi,…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":221,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-219","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-yazilar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/219","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=219"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/219\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":222,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/219\/revisions\/222"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/221"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=219"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=219"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=219"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n2: Ahl\u00e2ki ilkeler alan\u0131 (adalet, e\u015fitlik, karde\u015flik, yard\u0131mla\u015fma, iyili\u011fi emretmek, k\u00f6t\u00fcl\u00fckle m\u00fccadele etmek)
\n3: Rit\u00fceller alan\u0131 (namaz, oru\u00e7, hac, kurban)
\n4: Normatif d\u00fczenlemeler alan\u0131 (cemiyet, hukuk, siyaset ve ekonomi alan\u0131)<\/em><\/p>\n
\nOru\u00e7 \u00a0\u00a0 \u00a050
\nZekat \u00a0\u00a0 \u00a050
\nHacc \u00a0\u00a0 \u00a035
\nKurban \u00a0\u00a0 \u00a015
\nKerahet-\u0130stihsan\u00a0 30
\nAhlak \u00a0\u00a0 \u00a030
\nSiyer \u00a0\u00a0 \u00a060
\nToplam \u00a0\u00a0 \u00a0520<\/em>Do\u011frudan \u0130slami \u00f6\u011fretiyle ilgili g\u00f6r\u00fcnmeyen siyer k\u0131sm\u0131 d\u0131\u015fta b\u0131rak\u0131lacak olursa, toplam 460 sayfan\u0131n 400 sayfas\u0131n\u0131n namaz, oru\u00e7, zekat, hac ve kurbana ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 halde, ahlaka ve davran\u0131\u015flarla ilgili kurallara sadece 60 sayfa ayr\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131, tespitimizin do\u011frulu\u011funu g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermektedir. Bu tespitin, hemen b\u00fct\u00fcn ilmihaller i\u00e7in ge\u00e7erli bir tespit oldu\u011funu burada hat\u0131rlatmakta yarar vard\u0131r. Ortadaki bu durum, s\u00f6z konusu daralt\u0131lm\u0131\u015f din anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n, ayn\u0131 zamanda, \u0130slami \u00f6\u011fretinin \u00f6nemli y\u00f6nlerinin c\u0131l\u0131z kald\u0131\u011f\u0131, “zay\u0131flat\u0131lm\u0131\u015f bir din anlay\u0131\u015f\u0131” \u015feklinde de nitelendirilebilece\u011fini g\u00f6stermektedir.<\/p>\n
\n<\/em>Bu sat\u0131rlar\u0131 okuyan birinin vesveseci olmamas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Nitekim hemen hepimiz \u00f6zellikle abdest ve gus\u00fcl konusunda, bu gibi ifadelerden kaynaklanan ve bazen son derece ciddi sonu\u00e7lan da olabilen obsesyon \u00f6rneklerini \u00e7evremizde bol bol g\u00f6rebiliriz. Yukar\u0131da anlat\u0131lanlar bir yandan dini dayanaklardan yoksun iken, \u00f6te yandan da baz\u0131 rivayetlerin laf\u0131zc\u0131 bir \u015fekilde anla\u015f\u0131lmas\u0131 gibi bir yanl\u0131\u015ftan kaynaklanmaktad\u0131r. Bu bilgilerin hi\u00e7birisinin Hz. Peygamber’in hayat\u0131nda yeri ve kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoktur. Kald\u0131 ki, Hz. Peygamber d\u00f6nemindeki k\u0131s\u0131tl\u0131 su ve banyo imkanlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, bu a\u00e7\u0131klamalar\u0131n hi\u00e7 de ger\u00e7ek\u00e7i olmad\u0131\u011f\u0131 kolayl\u0131kla anla\u015f\u0131l\u0131r.<\/div>\n
\n2. Literat\u00fcr taramas\u0131na dayal\u0131 bu incelemede, toplumdaki yayg\u0131nl\u0131k ve etki d\u00fczeyleri sebebiyle, M\u0131zrakl\u0131 \u0130lmihal, \u00d6mer Nasuhi Bilmen’in B\u00fcy\u00fck \u0130slam \u0130lmihali, Ahmet Hamdi Akseki’nin \u0130slam Dini, D\u0130B’\u011f\u0131n\u0131n ilmihali ile TDV’n\u0131n ilmihali esas al\u0131nm\u0131\u015f, \u00f6rnekler ise Bilmen’den verilmi\u015ftir. Ancak, bu \u00f6rneklerin hemen tamam\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn ilmihallerde \u015fu veya bu \u00f6l\u00e7\u00fcde tekrarland\u0131\u011f\u0131n\u0131 da burada vurgulayal\u0131m.
\n3. “\u0130slam’\u0131n \u015fart\u0131 be\u015ftir” anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131nn geni\u015f ele\u015ftirisi i\u00e7in bkz. M. Hayri K\u0131rba\u015fo\u011flu, “Bir Hadis ve Yorumu: \u0130slam’\u0131n \u015eartlan”, Diyanet Gazetesi (Ocak, 1989),say\u0131: 359, s. 3 ve 27.
\n4. Yusuf Ziya Y\u00f6r\u00fckan, M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k ve Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019den\u00a0 AyetIerle \u0130slam Esaslar\u0131, Ankara 2002, s. 65-66.
\n5. Nitekim \u0130bn Manzur (\u00d6. 711\/1311) da el-ibadetu: et-ta’atu demek suretiyle bu hususa i\u015faret etmektedir. Bkz. Lisanu’l -‘arab, Beyrut t.y., III. 272.
\n6. Hakk\u0131 itiraf etmek gerekirse, bu bak\u0131mdan Ahmet Hamdi Akseki’nin M\u00fcsl\u00fcmana B\u00fcy\u00fck \u0130lmihal adl\u0131 eserinin (\u0130stanbul 1971) mevcut i1mihaller i\u00e7erisinde en iyi durumda oldu\u011funu da belirtmeden ge\u00e7memek gerekir ..
\n7. B\u00f6yle bir mukayese i\u00e7in konuyla ilgili en geni\u015f eserlerden olmas\u0131 itibar\u0131yla \u0130mam Gazali’nin (\u00f6. 505\/1111) \u0130hya\u2019u ‘ul\u00fcmi’d-din adl\u0131 eserinin tamam\u0131na, keza \u015eah Veliyullah ed-Dehlevi’nin Huccetu\u2019llahi’l-bali\u011fa’s\u0131na ve Ali \u015eeriati’nin Hac adl\u0131 eseri ile Garaudy’nin \u0130slam ve \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n Gelece\u011fi, \u0130slam’\u0131n Vaat Ettikleri, Ya\u015fayan \u0130slam gibi eserlerinde yer yer yapt\u0131\u011f\u0131 konuyla ilgili yorumlara ba\u015fvurulabilir.
\n8. Mamafih burada. yine \u00d6mer Nasuhi Bilmen’in B\u00fcy\u00fck \u0130slam \u0130lmihali’nde (\u0130stanbul 1995) tespit etti\u011fimiz baz\u0131 \u00f6rneklerin yerlerine i\u015faret etmeden de ge\u00e7meyelim: Bkz. s. 121-122, 123, 129, 130, 131, 132, 136, 145-147, 157, 162, 189, 216, 222, 223,224, 225, 228, 232, 237, 244, 246, 279, 294, 295, 296, 298, 299, 300, 318, 336, 362, 365, 366, 396,\u00a0 402,\u00a0 403, 412,\u00a0 429, 433.
\n9. Bkz. \u00d6. N. Bilmen, age., s. 108, 155, 169, 290, 292, 298, 340, 344,424.
\n10. Bu yakla\u015f\u0131m\u0131n ele\u015ftirisi i\u00e7in bkz.M. Hayri K\u0131rba\u015fo\u011flu, \u0130slam D\u00fc\u015f\u00fcncesinde S\u00fcnnet-Ele\u015ftirel Bir Yakla\u015f\u0131m-. Ankara Okulu. Ankara 1999. s. 97-98.
\n11. Bu konuda geni\u015f bilgi i\u00e7in bkz. Nihat Ko\u00e7ak, \u00d6mer Nasuhi Bilmen’in B\u00fcy\u00fck \u0130slam \u0130lmiha1indeki Hadislerin Tahrici (bas\u0131lman\u0131\u0131\u015f lisans tezi), A\u00dc\u0130F, Ankara 1989.
\n12. Mira\u00e7 rivayetlerinin fevkalade problemli durumunu g\u00f6rmek i\u00e7in bkz. Ahmet Molu, Mira\u00e7 Hadislerinin Hadis Bilimi A\u00e7\u0131s\u0131ndan De\u011ferlendirilmesi (yay\u0131mlanmam\u0131\u015f y\u00fcksek lisans tezi, A\u00dc\u0130F, Ankara 2001.
\n13. Bu konudaki rivayetlerin isnad ve metin a\u00e7\u0131s\u0131ndan arz etti\u011fi problemlerle ilgili olarak bkz. Mustafa Ert\u00fcrk, “\u00c7ocu\u011fun Dini E\u011fitiminde Kullan\u0131lan Bir Hadis ve Tahlili”, Marife, II (Konya, 2002), say\u0131: 2, s. 53-79.
\n14. Bu konuda geni\u015f bilgi i\u00e7in bkz. M. Hayri K\u0131rba\u015fo\u011flu, Namazlar\u0131n Birle\u015ftirilmesi, \u0130lahiyat Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 2002.
\n15. Bkz. Eb\u00fb \u015eame el-Makdisi, el-Ba\u2019is ‘ala inkari\u2019l-bida\u2019i ve’l-havadls, Kahire, t.y.; ayr\u0131ca bkz. Salih \u00d6zer, Hadis Literat\u00fcr\u00fcnde M\u00fcbarek Zaman\/Kutsal An Mefhumu ve Kandiller \u00d6rne\u011finin Tetkiki (yay\u0131mlanmam\u0131\u015f y\u00fcksek lisans tezi), A\u00dc\u0130F, Ankara 1995.
\n16. Kur’an’da yer almayan ve sadece hadis rivayetlerine dayand\u0131r\u0131lan recm cezas\u0131yla, m\u00fcrted i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fclen \u00f6l\u00fcm cezas\u0131na dair rivayetlerin isnad ve metin a\u00e7\u0131s\u0131ndan arz ettikleri problemler konusunda bkz. M. Hayri K\u0131rba\u015fo\u011flu, “\u0130slam’a Yamanan Sanal \u015eiddet: Recm ve \u0130rtidat Meselesi”, \u0130slamiyat V (2002), say\u0131: 1, s. 125-132.
\n17. Bu konuda bkz. Muhammed Ahmed Abdusselam, Kur’an Ni\u00e7in \u0130ndlrlldi?, Fecr Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 1989, s. 55-56.
\n18. Bkz. age., s. 54-55.
\n19. Bu konuda bkz. Mehmed S.Hatibo\u011flu, “\u0130slam M\u00fckellefiyet Anlay\u0131\u015f\u0131 ve Buna Ayk\u0131r\u0131 Bir Maliki- Hanefi K\u0131yas\u0131”, A\u00dc\u0130FD, XXI (1976) s. 185-197.
\n20. Oru\u00e7lu iken cinsi m\u00fcnasebette bulunmak veya yiyip i\u00e7mek suretiyle olsun, kasden orucunu bozanlar\u0131n iki ay s\u00fcrekli kefaret orucu tutmas\u0131 gerekti\u011fine dair yayg\u0131n h\u00fckm\u00fcn yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131na dair geni\u015f bilgi i\u00e7in bkz. Musa Carullah Bigiyef, Kitabu’s-Sunne, Ankara Okulu, Ankara 2000, s. 115-117, dipnot, 87 (Yazara ait, Uzun G\u00fcnlerde Oru\u00e7, \u00e7ev. Yusuf Ura1giray, Ankara 1975, s. 213-217\u2019den naklen)
\n21. Kad\u0131n\u0131n \u015fahitli\u011fi meselesindeki de\u011ferlendirmeler ve yeni yakla\u015f\u0131mlar konusunda geni\u015f bilgi i\u00e7in bkz. M. Hayri K\u0131rba\u015fo\u011flu, “Kad\u0131n Konusunda Kur’an’a Y\u00f6neltilen Ba\u015fl\u0131ca Ele\u015ftiriler”, \u0130slami Ara\u015ft\u0131rmalar (Kad\u0131n \u00d6zel Say\u0131s\u0131), V (1991), say\u0131: 4, s. 276-277; Hayreddin Karaman, “Kad\u0131n\u0131n \u015eahitli\u011fi, \u00d6rt\u00fcnmesi ve Kamu G\u00f6revi”, agd. s. 287; Ali Bula\u00e7, “Mekasidu’\u015f\u015eeria Ba\u011flam\u0131nda Kad\u0131n\u0131n \u015eahidi\u011fi Konusu”, agd. s. 297, vd. \u0130lhami G\u00fcler, “Kur’an’da Kad\u0131n-Erkek E\u015fitsizli\u011finin Temelleri”, agd. s. 315-316. S\u00fcleyman Ate\u015f, “\u0130slam’\u0131n Kad\u0131na Getirdi\u011fi Haklar”, agd., s. 324. H\u00fcseyin Hatemi, “Modern Mahrem ve \u0130slam’\u0131n Kad\u0131na Bak\u0131\u015f\u0131”, agd., s. 331.
\n22. Bu iddian\u0131n dayanaklar\u0131n\u0131 olu\u015fturan hadis rivayetlerinin uydurma oldu\u011fu konusunda bkz. M.Hayri K\u0131rba\u015fo\u011flu, \u0130slam D\u00fc\u015f\u00fcncesinde S\u00fcnnet -Ele\u015ftirel Bir Yakla\u015f\u0131m-, s. 46.
\n23. K\u00f6kleri as\u0131rlar \u00f6ncesine giden bu kadim telakkinin dayanaklar\u0131 ve ele\u015ftirisi i\u00e7in bkz. M. Hayri K\u0131rba\u015fo\u011flu, “Hz. \u0130sa’y\u0131 G\u00f6kten \u0130ndiren Hadislerin Tenkidi”, \u0130slamiyat III (2000), say\u0131: 4, s. 147-168; Mehmet \u00dcnal, “Tefsir Kaynaklar\u0131na G\u00f6re Hz. \u0130sa’n\u0131n \u00d6l\u00fcm\u00fc, Ref’i ve N\u00fczul\u00fc”, agd. s. 133-146.
\n24. Mira\u00e7 rivayetleriyle ilgili olarak bkz. dipnot, 12; ay\u0131n yar\u0131lmas\u0131yla ilgili olarak da bkz. M. Hayri K\u0131rba\u015fo\u011flu, Alternatif Hadis Metodolojisi, Kitabiyat Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 2002, s. 341-343.
\n25. Mesela, Bilmen’in i1mihalinde zikredilen kaynaklar \u015funlard\u0131r: Kur’an-\u0131 Kerim, Sahih-i Buhari, Sahih-i M\u00fcslim, Cami’u’s-Sa\u011fir, Kirabu’t-Ter\u011fib ve’t-Terhib, \u015eema’il-i Tirmizi, \u015eifa-i \u015eerif, Mevahib- i Led\u00fcnniye, Akaid-i Nesefiye, \u015eerh-i Mekas\u0131d, \u015eerh-i Mevak\u0131f, Mebsut-\u0131 Serahsi, eI-Bedayi, elHidaye, el-Bahru’r-Ra’ik, erD\u00fcrer ve’l-Gurer, M\u00fclteka, Halebi, Merak\u0131’l-Felah, Ha\u015fiye-i Tahtavi, . ed-D\u00fcrr\u00fc’l-Muhtar, Redd\u00fc’l-Muhtar, Mecmu’a-i \u0130bn Abidin, Feteva-y\u0131 Hindiyye, Feyziyye, Beh\u00e7e, Netice, Ali Efendi, Abdurrahim Fetvalar\u0131 ve Mecmu’a-i Cedide, Muhtasar-\u0131 Ebi’z-Ziya, \u015eerh-i Ebi’l-Berekat, Ha\u015fiye-i D\u00fcs\u00fcki, Kitabu’l-\u00dcmm, Tuhfet\u00fc’l-Muhta\u00e7, Neyl\u00fc’l-Mera’ib, Ke\u015f\u015faf\u00fc’l-K\u0131na, Kirabu’l-Muhalla, Bidayet\u00fc’l-M\u00fcctehid, Nihayetu’l-Muktasit [Bu son isim ayn\u0131 bir eser de\u011fil, Bidayetu’l-Muctehid’in isminin devam\u0131d\u0131r.], el-Mizanu’l-K\u00fcbra, \u0130hya’u’l-Ul\u00fcm, Tarikat-\u0131 Muhammediye, \u015eerh-i \u015eir’at\u00fc’l-\u0130slam, Siyer-i \u0130bn Hi\u015fam, Tarih-i \u0130bn Esir, Siyer-i Halebi.
\n26. Bu sat\u0131rlar adeta \u0130ncil’deki \u015fu ifadelerin bir yans\u0131mas\u0131 gibidir: “Mukaddeslerin b\u00fct\u00fcn kiliselerinde oldu\u011fu gibi, kiliselerde kad\u0131nlar s\u00fckut etsinler; \u00e7\u00fcnk\u00fc onlara s\u00f6ylemek i\u00e7in izin yoktur; ancak \u015feriat\u0131n da dedi\u011fi gibi, tabi olsunlar. E\u011fer bir \u015fey \u00f6\u011frenmek isterlerse, evde kendi kocalar\u0131na sorsunlar, \u00e7\u00fcnk\u00fc kad\u0131ya kilisede s\u00f6ylemek ay\u0131pt\u0131r” (Korintoslulara I.Mektup, 14: 34-35). Bu anlay\u0131\u015f\u0131n ele\u015ftirisi ve \u0130slam’da yeri olmad\u0131\u011f\u0131 konusunda bkz. R\u0131za Tahiri, “\u0130slam’da Genel Haklar ve Masuniyetler”, Yeni \u00dcmit (Ocak-Mart, 2002), say\u0131: 55, s. 40.
\n27. Bilmen, age., s. 92-93, no: 186, 187. Hemen hemen ayn\u0131 ifadeler Diyanet \u0130lmihali\u2019nde (Ankara 1999), s. 108-109’da mevcut olup, ayr\u0131ca Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 bu sa\u011fl\u0131ks\u0131z anlay\u0131\u015f\u0131 Diyanet Takvimi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla (bkz. 08.01.2003 tarihli takvim yapra\u011f\u0131) geni\u015f halk kitlelerine yaymaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r.
\n28. Bu konuda bkz. Bilmen, age., s. 118\/76; 121\/103; 124\/122-123; 153-154\/5, 6, 7; 167\/253; 168\/256; 188\/363; 196\/5, 7, 8; 217\/13; 222-223\/5; 225\/23; 238\/534; 273\/71 (namaza k\u0131yasla); 341\/99 (Burada zekat ve sadakalar\u0131n insanlar\u0131n y\u0131kant\u0131s\u0131 [kiri] say\u0131ld\u0131\u011f\u0131, dolay\u0131s\u0131yla Ha\u015fimo\u011fullar\u0131n\u0131n \u015feref ve k\u0131ymetine yak\u0131\u015fmayaca\u011f\u0131 ifade edilirken, bunlar\u0131n s\u0131radan M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n \u015feref ve k\u0131ymetine yak\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131, dolay\u0131s\u0131yla s\u0131radan M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n \u015feref ve k\u0131ymetlerinin pek de \u00f6nemli olmad\u0131\u011f\u0131 sonucu \u00e7\u0131kmaz m\u0131?); 363\/43-1 (Hacc\u0131 helal mal ile yapmak hacc\u0131n sadece bir edebi mi, yoksa \u00f6nemli bir \u015eart\u0131 m\u0131d\u0131r?); 372\/4; 375\/78 413\/48-51; 425\/109 (Burada verilen bilgilerle, at ve e\u015fek etinin haram oldu\u011fu h\u00fckm\u00fc aras\u0131nda bir \u00e7eli\u015fki do\u011fmaktad\u0131r.); 430\/146; 473 (Dinin kolayl\u0131k oldu\u011funa dair burada yer alan a\u00e7\u0131klamalar, bizatihi bu ilmihaldeki zorla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 ve k\u0131l\u0131 k\u0131rk yanc\u0131 h\u00fck\u00fcmlerle bir arada de\u011ferlendirildi\u011finde, ortaya a\u00e7\u0131k bir \u00e7eli\u015fki \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.)
\n29. Bkz. age., s. 134 (T\u00fcrk\u00e7e ezanla ilgili a\u00e7\u0131klamalar); 164\/232, 235; 165\/241; 176\/299; 190\/377; 195\/403-2; 196\/5; 218\/30; 227\/480; 239\/543 (Hunsa-i mii\u015fkil’in cenazesinin y\u0131kanmayaca\u011f\u0131na dair); 315\/9-1 (M\u00fcrtedin irtidad \u00f6ncesi zekat bor\u00e7lar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015fece\u011fi hakk\u0131nda); 316\/3; 319\/13 (Bug\u00fcn s\u00f6z konusu olmayan zekat memurlar\u0131 hakk\u0131nda); 375\/75; 395\/40; 396\/47 (Saksa\u011fan, kumru, b\u00fclb\u00fcl ve keklik eti yiyenin belaya tutulaca\u011f\u0131na inan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in yenmelerinin iyi olmad\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda); 398\/56 (“Deniz insan\u0131”n\u0131n (?) yenmesinin helal olmad\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda); 401\/75; 423\/102; 427\/122-123; 430\/142-144; 431\/148 vd. 434\/165; 465\/63 (Taassubu olumlar g\u00f6r\u00fcnen a\u00e7\u0131klamalar hakk\u0131nda).
\n30. Mesela bkz. Bilmen, age., s. 190\/375-379; 205\/406 ve pek \u00e7ok yerde.
\n31. Mesela bkz. Bilmen, age., s. 114\/58 (Namaz vakitlerinden bir-ikisi bulunmay\u0131nca, o vakit namazlar\u0131n\u0131n ora halk\u0131na farz olmayaca\u011f\u0131); 271-272\/67 (Ramazan hilalinin hesapla tespitinin caiz olmad\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda); 336\/77-2, 3 (Kire\u00e7, al\u00e7\u0131 ta\u015f\u0131, yakut, elmas, firuze, su, tuz, zift, neft (petrol) gibi maddelerden humus al\u0131nmayaca\u011f\u0131 hakk\u0131nda).
\n32. Mesela bkz. Bilmen, age., s. 217\/10 ve pek \u00e7ok yerde; 496\/78-79 (Hz. Peygamber’in ‘nesebinin’, ‘m\u00fcbarek’ ve ‘y\u00fcksek’li\u011fi); 527\/179 (Kurey\u015f’in asalet ve \u015ferefi).
\n33. Burada kastetti\u011fimiz eser, Vecdi Aky\u00fcze ait Mukayeseli \u0130badetler \u0130lmihali (\u0130slam F\u0131kh\u0131nda \u0130badetler) adl\u0131, \u0130z yay\u0131nc\u0131l\u0131k taraf\u0131ndan yay\u0131mlanan (\u0130stanbul 1995) ve Yeni \u015eafak gazetesi taraf\u0131ndan promosyon olarak da\u011f\u0131t\u0131lan eserdir.
\n34. Asl\u0131ndad b\u00f6yle bir ilmih\u00e2l yazman\u0131n son derece yararl\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmekle birlikte, bunu, hadis\/S\u00fcnnet alan\u0131ndaki problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne y\u00f6nelik projemizin tamamlanmas\u0131ndan sonraki bir tarihe tehir ediyorduk. Ancak toplumdan gelen yo\u011fun talepler kar\u015f\u0131s\u0131nda, b\u00f6yle bir ilmih\u00e2l yazma i\u015finin daha fazla tehir edilmemesi gerekti\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Cenab-\u0131 Hak\u2019tan bizi bu konuda ba\u015far\u0131l\u0131 k\u0131lmas\u0131n\u0131 niyaz ederiz.<\/em><\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"