R\u00f6portaj: Bilge Adamlar Dergisi, Y\u0131l: 2008 – Say\u0131: 19-20<\/p>\n
\u00a0<\/strong>\u0130nsan\u0131n ontolojik farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n, yine insanlar aras\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcnsel farkl\u0131l\u0131kla yak\u0131ndan bir ili\u015fkisi var m\u0131? \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesi okullar\u0131n\u0131 bu \u00e7er\u00e7evede ele alabilir miyiz?<\/strong><\/p>\n \u0130nsan\u0131n s\u00f6z konusu oldu\u011fu her durumda daima bir farkl\u0131la\u015fma ve de\u011fi\u015fimle kar\u015f\u0131la\u015fma ihtimali mevcuttur. Ki\u015fisel \u00f6zellikler, cinsiyet, ya\u015f, s\u0131n\u0131f, sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel arka plan, e\u011fitim ve ekonomik durum gibi pek \u00e7ok de\u011fi\u015fkene ba\u011fl\u0131 olarak insanlar aras\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnce farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 da adeta ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir hale gelmektedir. \u0130nsan \u00fcr\u00fcn\u00fc bir d\u00fc\u015f\u00fcnce olarak \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesi de bu durumun bir \u00f6rne\u011fidir ve bu bak\u0131mdan di\u011fer d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemlerinden farkl\u0131 bir istisna de\u011fildir. Kald\u0131 ki bu ampirik ger\u00e7e\u011fi bizzat insan\u0131n yarat\u0131c\u0131s\u0131 olan Allah-u Taala Kur\u2019an\u2019da a\u00e7\u0131k\u00e7a ifade etmekte ve hatta insanlar\u0131n renklerinin, \u0131rklar\u0131n\u0131n, dillerinin Allah\u2019\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren i\u015faret(\u00e2yet)ler; sosyal stat\u00fcleri aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klar\u0131n ise hayat\u0131n bir ger\u00e7e\u011fi oldu\u011funu belirtmektedir. Hatta daha da ileri giderek bizzat Kur\u2019an\u2019da, istisnas\u0131z b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131n iman etmelerini sa\u011flamak elinde oldu\u011fu halde Cenab-\u0131 Hakk\u2019\u0131n insanlar\u0131 inan\u0131p inanmakta serbest b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 ve bu suretle \u201cfarkl\u0131la\u015fma\u201dy\u0131 tercih etti\u011fi dahi s\u00f6ylenebilir. Bu durumda \u201cfarkl\u0131l\u0131k\u201dtan pek de ho\u015flanmayan geni\u015f halk kitlelerinin zannetti\u011finin aksine, \u0130slami a\u00e7\u0131dan her t\u00fcr farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n hayatta yeri, de\u011feri ve anlam\u0131 oldu\u011funu g\u00f6sterir. Ama elbette bu, hayatta farkl\u0131l\u0131k kadar \u201cfikir birli\u011fi ve ittifak\u201d\u0131n da bir vak\u0131a oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fini g\u00f6rmezlikten gelmek anlam\u0131na gelmez. K\u0131sacas\u0131, hayatta da d\u00fc\u015f\u00fcnce alan\u0131nda da \u201cfarkl\u0131l\u0131k, ihtilaf, de\u011fi\u015fim\u201d nas\u0131l ink\u00e2r edilemez bir ger\u00e7ek ise; ayn\u0131 \u015fekilde \u201cayniyet, ittifak ve de\u011fi\u015fmezlik\u201d de ink\u00e2r\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan bir hakikattir. Burada bunun sadece olgusal bir de\u011ferlendirme de\u011fil, ayn\u0131 zamanda teolojik-metafizik bir de\u011ferlendirme de oldu\u011funa \u00f6zellikle i\u015faret etmekte fayda m\u00fclahaza ediyoruz.<\/p>\n Farkl\u0131l\u0131klar me\u015fruiyetlerini nereden al\u0131rlar?<\/strong><\/p>\n Yarat\u0131l\u0131\u015ftan gelen farkl\u0131l\u0131klar me\u015fruiyetlerini kendilerinden al\u0131rlar; ancak yarat\u0131l\u0131\u015f dedi\u011fimiz olgunun bile teolojik-metafizik bir boyutu oldu\u011fu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, dinlerin, felsefelerin ve d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015flerinin de devreye girdi\u011fini unutmamak gerekir.<\/p>\n D\u00fc\u015f\u00fcnce alan\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klara gelince, bu konuda farkl\u0131l\u0131klar\u0131n mahiyeti, alan\u0131, \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc ve kapsam\u0131 itibariyle \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc bir de\u011ferlendirmeye tabi tutulmas\u0131 gerekir. \u0130slam\u00ee a\u00e7\u0131dan meseleye bak\u0131lacak olursa, bu \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc de\u011ferlendirme daha da \u00f6nem arz eder. Zira \u0130slami a\u00e7\u0131dan her alanda, her t\u00fcrde, hangi \u00f6l\u00e7\u00fcde ve kapsam\u0131 ne olursa olsun \u201cfarkl\u0131l\u0131k ve ihtilaf\u201d ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz ve olmas\u0131 gereken bir \u015fey de\u011fildir. Daha a\u00e7\u0131k bir ifadeyle, \u0130slam\u2019da \u201cfarkl\u0131l\u0131k ve ihtilaf\u201da dair geni\u015f bir alan mevcut ise de, hi\u00e7bir \u015fekilde farkl\u0131l\u0131k ve ihtilaf konusu olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan alanlar\u0131n mevcudiyeti de bir ger\u00e7ektir. K\u0131sacas\u0131 \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinde de farkl\u0131l\u0131klara a\u00e7\u0131k \u201cde\u011fi\u015febilir(mute\u011fayyir\u00e2t)\u201d bir alan oldu\u011fu kadar, de\u011fi\u015f(tiril)mesi s\u00f6z konusu dahi olamayacak olan bir \u201cde\u011fi\u015fmez (sev\u00e2bit)\u201d alan oldu\u011fu da unutulmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinin de\u011fi\u015fik okullar\u0131n\u0131 nas\u0131l de\u011ferlendirmeliyiz? Ya da \u0130slam hukuk okullar\u0131 ne anlam ifade ediyor?<\/strong><\/p>\n \u00d6ncelikle belirtelim ki \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesindeki farkl\u0131 mezhep ve me\u015freplerin, ak\u0131m ve ekollerin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 haz\u0131rlayan \u00e2miller konusunda bug\u00fcne kadar yaz\u0131lanlara ra\u011fmen, hala bu de\u011ferlendirme s\u00fcreci sona ermi\u015f de\u011fildir. Bilakis bilhassa \u00e7a\u011fda\u015f d\u00f6nemde Do\u011fu\u2019da-Bat\u0131\u2019da yap\u0131lmakta olan \u00e7al\u0131\u015fmalar, hen\u00fcz tatmink\u00e2r bir noktaya varm\u0131\u015f olmaktan uzakt\u0131r. Bu ise \u00f6n\u00fcm\u00fczde h\u00e2l\u00e2 kat edilmesi gereken mesafelerin bulundu\u011fu anlam\u0131na gelmektedir.<\/p>\n \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesindeki eski-yeni farkl\u0131 ekollere, d\u00fc\u015f\u00fcnce ak\u0131mlar\u0131na, mezheplere ve ferdi yakla\u015f\u0131mlara nas\u0131l bak\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi sorusu ise fevkalade ciddi ve hassas bir konudur. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0130slam D\u00fcnyas\u0131 bu konuda att\u0131\u011f\u0131 birtak\u0131m yanl\u0131\u015f ad\u0131mlar\u0131n bedelini sadece ge\u00e7mi\u015fte \u00f6demekle kalmam\u0131\u015f, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de \u00f6demeye devam etmektedir. \u00d6zellikle \u0130slam \u00fcmmetinin ABD \u0130ngiltere- \u0130srail \u015fer ekseninden gelen ciddi tehdit, sald\u0131r\u0131 ve i\u015fgallerden sonra, politik oldu\u011fu kadar dini d\u00fc\u015f\u00fcnce alan\u0131nda da par\u00e7al\u0131 bir halde tutulmak istendi\u011fi ve bu durumun bir \u00e7at\u0131\u015fmaya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi i\u00e7in planl\u0131 \u00e7abalar\u0131n sergilendi\u011fi bir d\u00f6nemde, ge\u00e7mi\u015f as\u0131rlarda at\u0131lm\u0131\u015f olan yanl\u0131\u015f ad\u0131mlarda h\u00e2l\u00e2 \u0131srar etmek, bununla da kalmay\u0131p, bu yanl\u0131\u015flara yenilerini eklemek olsa olsa insan\u0131n kendi idam ipini \u00e7ekmesi, kendi mezar\u0131n\u0131 kazmas\u0131 anlam\u0131na gelir.<\/p>\n Meselenin bu fevkalade nazik ve ciddi politik y\u00f6n\u00fcn\u00fc asla g\u00f6z ard\u0131 etmeksizin, soruyu cevaplamak istersek, vurgulanmas\u0131 gereken ilk noktan\u0131n \u201c\u0130slam D\u00fc\u015f\u00fcncesi Gelene\u011fi\u201dnin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne zarar veren yakla\u015f\u0131mlardan ka\u00e7\u0131n\u0131lmas\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bir ba\u015fka ifadeyle b\u00fct\u00fcn mezhepleri, ak\u0131mlar\u0131 ve ekolleriyle \u0130slam gelene\u011fine bir b\u00fct\u00fcn olarak sahip \u00e7\u0131kmak gerekti\u011fini belirtmek gerekir.<\/p>\n Klasik \u0130slam D\u00fc\u015f\u00fcncesi Gelene\u011fi<\/strong><\/p>\n Sadece klasik \u0130slam gelene\u011fine de\u011fil, \u00e7a\u011fda\u015f \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesine de, b\u00fct\u00fcn ak\u0131mlar\u0131 ve ekolleri ile sahip \u00e7\u0131kmak, daha do\u011frusu \u201citibar\u201d etmek gerekir.<\/p>\n Bu gereklilik sadece M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131ndaki \u0130slam karde\u015fli\u011fi\/\u00fcmmet birli\u011fi ilkesinden kaynaklanan teo-politik bir gereklilik veya stratejik bir zorunluluk da de\u011fildir. Bilakis bu ayn\u0131 zamanda ilmi\/metodolojik bir gerekliliktir. \u00c7\u00fcnk\u00fc klasik olsun, \u00e7a\u011fda\u015f olsun, \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesi ekolleri, ak\u0131mlar\u0131, mezhepleri ve f\u0131rkalar\u0131ndan hi\u00e7birisinin tek ba\u015f\u0131na hakikatin tamam\u0131n\u0131 temsil etti\u011fi iddias\u0131nda bulunmas\u0131 ilmen m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, ahlaken de do\u011fru de\u011fildir. Kald\u0131 ki mant\u0131ken de hakikatin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc tek ba\u015f\u0131na \u015fu veya bu mezhep, f\u0131rka, ak\u0131m veya ekol olamaz; zira insan \u00fcr\u00fcn\u00fc bir yap\u0131 olarak bunlar epistemolojisi, metodolojisi, analizleri ve sentezleriyle, yorum ve \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeleriyle b\u00fcnyesinde yanl\u0131\u015f-do\u011fru, hak-b\u00e2t\u0131l, ge\u00e7erli-ge\u00e7ersiz, objektif-s\u00fcbjektif \u00e7iftlerini bar\u0131nd\u0131ran fikir manzumeleridir.<\/p>\n Bu t\u00fcr bir yakla\u015f\u0131m, hakikatin adeta buharla\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve hakikat iddias\u0131n\u0131n neredeyse imk\u00e2ns\u0131z hale geldi\u011fi \u201cpost-modern\u201d bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ile kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmamal\u0131d\u0131r. Bilakis bu t\u00fcr bir yakla\u015f\u0131m\u0131n amac\u0131, herkesin hakikate e\u015fit mesafede oldu\u011funu kabul ve iddia etmekten ziyade, hakikatin \u015fu veya bu \u015fah\u0131s, grup, f\u0131rka, mezhep, tarikat, cemaat, parti, hizip, ekol veya ak\u0131m\u0131n tekelinde olamayaca\u011f\u0131n\u0131 ilan etmek, toptan hakikatin, bu perakende yap\u0131lar\u0131n -\u015fayet varsa- hakikatlerinin toplam\u0131nda m\u00fcndemi\u00e7 oldu\u011funa dikkat \u00e7ekmektir. Bu t\u00fcr bir yakla\u015f\u0131m\u0131n bir di\u011fer amac\u0131 da, hakikat iddias\u0131n\u0131n bir iddia, bir etiket, bir s\u00f6ylem olmaktan ziyade, dayanaklar\u0131n sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131, objektif delillerin g\u00fcvenilirli\u011fi ve sistemin i\u00e7 tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile test edilebilen bir \u015fey oldu\u011funu vurgulamakt\u0131r.<\/p>\n Daha da a\u00e7\u0131k ifade edecek olursak, art\u0131k hak mezhep-bat\u0131l mezhep ayr\u0131m\u0131na dayal\u0131 s\u00f6ylemlerin sorgulanmas\u0131 zaman\u0131 gelmi\u015ftir. Zira hi\u00e7bir mezhep, f\u0131rka, cemaat, tarikat vs. sadece kendisinin \u201chak\u201d,di\u011ferlerinin \u201cb\u00e2t\u0131l\u201d oldu\u011funu ileri s\u00fcremez, s\u00fcrecek olursa bu kof bir iddiadan, temelsiz bir s\u00f6ylemden veya bilin\u00e7li bir sapt\u0131rmadan \u00f6te bir anlam ifade etmez. Olsa olsa ki\u015filerin, mezheplerin, f\u0131rkalar\u0131n hakikate yak\u0131nl\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan aralar\u0131nda yap\u0131labilecek bir mukayeseden s\u00f6z edilebilir. Ama tek ba\u015f\u0131na mutlak hakikati temsil etme iddias\u0131 ise, olsa olsa patolojik bir vaka, bir tekebb\u00fcr, kendini be\u011fenmi\u015flik, \u00e7okbilmi\u015flik ya da derin bir cahillik anlam\u0131na gelebilir.<\/p>\n Kolayca tahmin edilece\u011fi gibi, burada Ehl-i S\u00fcnnet\u2019in \u201cS\u00fcnnet ehli\u201d, \u201chak mezhep\u201d, \u201dF\u0131rka-i N\u00e2ciye\u201d; di\u011ferlerinin c\u00fcmlesinin ise \u201cdalalet ehli\u201d, \u201cb\u00e2t\u0131l mezhep\u201d ve \u201cF\u0131rak-\u0131 D\u00e2lle\u201d oldu\u011fu \u015feklindeki yayg\u0131n S\u00fcnni s\u00f6ylemin sorgulanmas\u0131n\u0131n e\u015fi\u011finde bulunmaktay\u0131z. Bu s\u00f6ylemin dayana\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturan \u201cYahudilerin yetmi\u015f bir, H\u0131ristiyanlar\u0131n yetmi\u015f iki, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ise yetmi\u015f \u00fc\u00e7 f\u0131rkaya ayr\u0131laca\u011f\u0131, bu yetmi\u015f \u00fc\u00e7 f\u0131rkan\u0131n sadece birisinin hak mezhep olup Cennet\u2019e girece\u011fi, di\u011ferlerinin tamam\u0131n\u0131n ise b\u00e2t\u0131l mezhepler olmalar\u0131 itibariyle Cehennem\u2019i boylayacaklar\u0131\u201d \u015feklindeki rivayet(ler)in, gerek kaynak, gerek isnad, gerekse metin a\u00e7\u0131s\u0131ndan arz etti\u011fi fevkalade ciddi problemler, bu rivayetlerin epistemolojik a\u00e7\u0131dan b\u00f6yle \u00f6nemli bir konuda son derece c\u0131l\u0131z kal\u0131\u015f\u0131, rivayetlerde anlat\u0131lanlar\u0131n tarihi ger\u00e7eklerle \u00e7eli\u015fmesi, b\u00f6ylesi tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131k birtak\u0131m rivayetlere dayanarak, M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131nda ayr\u0131l\u0131k, husumet ve d\u00fc\u015fmanl\u0131k tohumlar\u0131 ekmekle e\u015f anlaml\u0131 ad\u0131mlar atman\u0131n vahameti, asl\u0131nda bu konunun g\u00f6zden ge\u00e7irilmesi i\u00e7in yeterince ikna edici olsa gerektir.<\/p>\n Kald\u0131 ki her bir f\u0131rka ve mezhep kendisini \u201chak\u201d olarak nitelendirmekten geri kalmam\u0131\u015ft\u0131r, kalmamaktad\u0131r. Her f\u0131rka ve mezhep kendisini \u201chak\u201d kendi d\u0131\u015f\u0131ndakileri \u201cbat\u0131l\u201d g\u00f6recek oldu\u011fu takdirde, her mezhep ayn\u0131 anda hem hak, hem de bat\u0131l olaca\u011f\u0131na g\u00f6re, bu fasit daireden kurtulmak ta o kadar kolay de\u011fil demektir. Bu fasit daireden kurtulman\u0131n tek yolu, sosyolojik ve k\u00fclt\u00fcrel olarak hangi mezhep, f\u0131rka veya ekole mensup olursak olal\u0131m, hemen her konuda ba\u015fka mezhep, f\u0131rka veya ekollerin de hakikate en az bizler kadar hatta daha da yak\u0131n olabilece\u011finin ilke olarak benimsenmesi cihetine gidilmesidir.<\/p>\n D\u00fcr\u00fcst olmak gerekirse, asl\u0131nda f\u0131rka ve mezheplerin s\u0131radan M\u00fcsl\u00fcmanlar(avam)dan ziyade \u0130slam\u00ee ilimler alan\u0131nda m\u00fctehass\u0131s olanlar\u0131(hav\u00e2s) ilgilendiren bir mesele oldu\u011funu da s\u00f6ylemek gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc birtak\u0131m konular\u0131n \u0130slam\u00ee a\u00e7\u0131dan yorumlanmas\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klardan kaynaklanan f\u0131rka ve mezhepler, bu alanda birikim ve uzmanl\u0131k gerektiren ve bu sebeple tamamen ilim ve fikir adamlar\u0131n\u0131 ilgilendiren bir aland\u0131r. S\u0131radan M\u00fcsl\u00fcmanlar ise hangi mezhebi se\u00e7eceklerine genellikle ara\u015ft\u0131rma yapmaks\u0131z\u0131n ve yak\u0131n \u00e7evresinden gelen etkiler sonucu karar veririler ve sadece g\u00fcvendikleri \u00e2limleri \u201ctaklid\u201d etmekle yetinirler. Dolay\u0131s\u0131yla mensubu olduklar\u0131 mezhebi ni\u00e7in se\u00e7tiklerini bile do\u011fru d\u00fcr\u00fcst bilmezler. Hatta \u201choca\u201dlara dini konularla ilgili soru sorup fetva isterken bile, mezhep meselesi pek ak\u0131llar\u0131na gelmez. Bu sebepledir ki \u201cAvam\u0131n mezhebi, m\u00fcft\u00fcs\u00fcn\u00fcn mezhebidir\u201d s\u00f6z\u00fc, tamamen ger\u00e7ekleri yans\u0131tan bir tespittir. B\u00f6yle olunca da, f\u0131rka ve mezhep meselelerini halka indirmek de\u011fil, indirmemek daha isabetli g\u00f6r\u00fcnmektedir. M\u00fcsl\u00fcman i\u00e7in sadece \u201cM\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k\u201d s\u0131fat\u0131 yeterli olmal\u0131; bunun d\u0131\u015f\u0131ndaki, S\u00fcnni, \u015eii, \u0130badi, Mutezili, Zeydi, E\u015f\u2019ari, Maturidi, Selefi , Hanefi , Maliki, \u015eafii, Hanbeli, Zahir\u00ee vb. f\u0131rka, mezhep ve ekoller ilim ve fikir adamlar\u0131n\u0131n inceleme konusu olan \u201cilmi\u201d yakla\u015f\u0131mlard\u0131r. \u0130lim ve fikir adamlar\u0131na gelince, onlar\u0131n ara\u015ft\u0131rma ve incelemede bulunmaks\u0131z\u0131n, pe\u015finen ve taklide dayal\u0131 olarak bir f\u0131rka veya mezhebe mensubiyeti kabullenmesi, her \u015feyden \u00f6nce \u201cilim adaml\u0131\u011f\u0131\u201dna ayk\u0131r\u0131d\u0131r. Zira ilim ve fikir adam\u0131 \u201chakikat\u201din pe\u015finde ko\u015fan, onu ke\u015ffetmek i\u00e7in her kap\u0131y\u0131 \u00e7alan, yani her f\u0131rka, mezhep ve ekol\u00fc, hakikatin muhtemel adresi olarak g\u00f6ren, do\u011fru\u2019nun kriteri olarak sa\u011flam delil\/dayanak ve i\u00e7 tutarl\u0131l\u0131k \u015fart\u0131ndan asla taviz vermeyen kimsedir; yoksa kendisinin \u201chakikati\u201d bir paket olarak verili ve haz\u0131r olan kimse de\u011fildir. Bu bak\u0131mdan ge\u00e7mi\u015fte \u201c\u00e2lim, ulem\u00e2\u201d olarak nitelendirilenlerin pek \u00e7o\u011fu, asl\u0131nda ger\u00e7ek anlamda \u00e2lim olmaktan ziyade, \u201cmalumat sahibi\u201d ki\u015filerdir. Ger\u00e7ek \u00e2lim ise kendi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc kendisi belirleyebilen, en az\u0131ndan se\u00e7ebilen, yolunu kendisi \u00e7izebilen, yani i\u00e7tihat yapabilen \u201cm\u00fc\u00e7tehit\u201dlerdir. Durum bu olunca, f\u0131rka ve mezheplerin de; ilim ve fikir adamlar\u0131n\u0131n hakikati ara\u015ft\u0131r\u0131rken, meselelere \u00e7\u00f6z\u00fcm ararken ba\u015fvuraca\u011f\u0131 \u201cbilgi bankas\u0131\u201d i\u015flevi g\u00f6rmekten \u00f6te, mutlak anlamda bir ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek de yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r. Bu anlamda bir ilim adam\u0131n\u0131n -bug\u00fcne kadar M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n alg\u0131laya geldi\u011fi \u015fekilde- bir mezhebinin olup olamayaca\u011f\u0131 dahi tart\u0131\u015fmal\u0131 hale gelmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ilim adam\u0131n\u0131n ilim adaml\u0131\u011f\u0131 vasf\u0131, onun \u015fu veya bu mezhebe tabi ve m\u00fcntesip olmas\u0131n\u0131 de\u011fil, ele ald\u0131\u011f\u0131 her meselede, do\u011fru\u2019nun ve hakikatin hangi f\u0131rka, mezhepte olabilece\u011fini ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131, delil sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 ve i\u00e7 tutarl\u0131l\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan meselelere yakla\u015fmas\u0131n\u0131 zorunlu k\u0131lar. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 elbette mezheplerin birbirlerini rakip ve has\u0131m de\u011fil, hakikat aray\u0131\u015f\u0131nda yolda\u015fl\u0131k, rehberlik, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 i\u015fbirli\u011fi ve dayan\u0131\u015fma i\u00e7in el ele veren \u201ckarde\u015f ekipler\u201d olarak g\u00f6rmelerini de gerekli k\u0131lacakt\u0131r. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 egemen oldu\u011fu takdirde f\u0131rkalar ve mezhepler birbirlerini bo\u011fazlayacak kadar husumetin esiri olmaktan kurtulabilecek, tam aksine do\u011fruya ula\u015fma konusunda, yani hay\u0131rda birbirleriyle yar\u0131\u015fan tak\u0131mlar\/ ekipler haline geleceklerdir.<\/p>\n \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesindeki farkl\u0131 okuma bi\u00e7imlerine yakla\u015f\u0131mlar nas\u0131l olmal\u0131?<\/strong><\/p>\n \u0130lk yap\u0131lmas\u0131 gereken, cahillikte \u0131srar etmekten vazge\u00e7ip, b\u00fct\u00fcn f\u0131rka, mezhep, ekol ve ak\u0131mlar\u0131 tan\u0131makt\u0131r. Bu konudaki cahilli\u011fin ne boyutlara ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatan, halk aras\u0131nda yayg\u0131n \u015fu anekdot -biraz meseleyi karikat\u00fcrize etse de- konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan yeterince a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131d\u0131r.<\/p>\n -Sen hangi mezheptensin?<\/p>\n – \u015eafii.<\/p>\n – Ben de seni M\u00fcsl\u00fcman sanm\u0131\u015ft\u0131m!<\/p>\n At\u0131lmas\u0131 gereken ikinci ad\u0131m, \u201cmezhep taassubu\u201d ile m\u00fccadele etmek, her bir mezhebin her konuda ve bir b\u00fct\u00fcn olarak de\u011fil, tek tek her bir meselede \u2013varsay\u0131m olarak- hakikate e\u015fit mesafede oldu\u011funu g\u00f6z ard\u0131 etmemek, \u201cm\u00fcsademe-i efk\u00e2rdan bar\u00eeka-i hakikat do\u011far\u201d ilkesini mezheplere de uygulamak, hangi g\u00f6r\u00fc\u015f ve yorum daha sa\u011flam ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 ise, kendi mezhep ve me\u015frebine ayk\u0131r\u0131 da olsa, onu kabullenebilecek bir olgunluk d\u00fczeyine ula\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015fmak olmal\u0131d\u0131r. Baz\u0131lar\u0131 bu teklifi, mezheplerin birle\u015ftirilmesi veya mezhepsizlik \u015feklinde v\u00fclgarize etmeye \u00e7al\u0131\u015fabilirlerse de, asl\u0131nda yap\u0131lmak istenen \u015fudur: F\u0131rkalar\u0131 ve mezhepleri de\u011fil, mezhep taassubunu ve mezhepleri din edinmeyi ortadan kald\u0131rmak, mezhepleri \u0130slam\u2019\u0131 anlama ve yorumlama \u00e7abalar\u0131, yani birer i\u00e7tihat olarak g\u00f6rmek, bunlar i\u00e7inde g\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u015fart ve ihtiya\u00e7lar\u0131na en uygun olanlar\u0131 almakta teredd\u00fct etmemek, bunu yaparken toplumsal farkl\u0131l\u0131klar\u0131 g\u00f6z ard\u0131 etmemek.<\/p>\n Mezhepleri birle\u015ftirme meselesinin yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lan bir y\u00f6n\u00fcne de bu vesileyle i\u015faret etmek gerekir. Asl\u0131nda her bir mezhebin, i\u00e7inde do\u011fdu\u011fu \u015fartlar\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011funu ve o \u015fartlar mevcut oldu\u011fu s\u00fcrece ge\u00e7erlili\u011fini koruyabilece\u011fini s\u00f6ylemenin; hatta belli konularda farkl\u0131 yorumlar\u0131n bir b\u00fct\u00fcn olarak benimsenmesinin bile yanl\u0131\u015f bir yan\u0131 yoktur, yeter ki bu yorumlar sa\u011fl\u0131kl\u0131, i\u00e7tihatlar\u0131n dayanaklar\u0131 da sa\u011flam olsun. Birtak\u0131m pratik \u00f6rneklerden hareketle konuyu daha da a\u00e7\u0131k ve net bir hale getirebiliriz: Namaz k\u0131larken k\u0131yam(ayak)da dururken ellerin g\u00f6bek \u00fcst\u00fcne veya g\u00f6\u011f\u00fcs \u00fczerine ba\u011flanmas\u0131 ya da yanlara sal\u0131verilmesi; r\u00fckua giderken ve r\u00fckudan kalkarken ellerin kulak hizas\u0131na kald\u0131r\u0131l(ma)mas\u0131, abdest al\u0131rken ayaklar\u0131n y\u0131kanmas\u0131 veya ayaklara mesh edilmesi, imam arkas\u0131nda namaz k\u0131lan cemaatin al\u00e7ak sesle k\u0131raatte bulunma(ma)s\u0131, namazlar\u0131n cem edilip birle\u015ftirilerek k\u0131l\u0131n(ma)mas\u0131 gibi alternatifli uygulamalar, her bir se\u00e7imin ge\u00e7erli oldu\u011fu, bunlardan birinin tercih edilmesinin, di\u011ferini h\u00fck\u00fcms\u00fcz ve ge\u00e7ersiz k\u0131lmayaca\u011f\u0131 \u015feklinde rahatl\u0131kla yorumlanabilir. Vitir ve bayram namazlar\u0131 ile kurban kesmek, \u201cv\u00e2cib\u201d olarak da \u201cnafile, mendub, m\u00fcstehab\u201d olarak da kabul edilebilir vb\u2026 Bir S\u00fcnni Mutezile\u2019ye ve Zeydiler\u2019e uyarak \u201cel-Usulu\u2019l-Hamse\u201dyi benimseyebilir, yine Zeydiler\u2019e uyarak i\u00e7tihat yapabilecek durumda olanlar\u0131n, vefat etmi\u015f olan ge\u00e7mi\u015f m\u00fc\u00e7tehitleri taklit edemeyece\u011fi ilkesine sahip \u00e7\u0131kabilir; Haricilerin \u015eebibiye f\u0131rkas\u0131 gibi kad\u0131n\u0131n devlet ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 d\u00e2hil her t\u00fcrl\u00fc y\u00f6neticili\u011fi \u00fcstlenebilece\u011fini savunabilir, yine Hariciler gibi zina cezas\u0131 olarak recm uygulamas\u0131n\u0131 de\u011fil, y\u00fcz de\u011fnek\/ sopa cezas\u0131n\u0131 tercih edebilir; buna mukabil bir \u0130mami veya Zeydi, devlet ba\u015fkan\u0131n\u0131n Ehl-i Beyt\u2019ten olmas\u0131n\u0131 zorunlu \u015fart olmaktan \u00e7\u0131kartarak, S\u00fcnniler gibi her M\u00fcsl\u00fcman\u0131n bu g\u00f6reve getirilebilece\u011fini savunabilir.<\/p>\n Bug\u00fcn i\u00e7in bu farkl\u0131l\u0131klar rahmet ve kolayl\u0131k unsuru olmal\u0131 iken, farkl\u0131l\u0131klar\u0131 derinle\u015ftirerek kin ve husumete d\u00f6n\u00fc\u015fmesini nas\u0131l okumam\u0131z gerekiyor?<\/strong><\/p>\n Bu konuda s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde vurgulanmas\u0131 gereken en temel husus \u015fudur: F\u0131rkalar, mezhepler, ekoller, ak\u0131mlar, cemaatler, tarikatlar, hizipler ve partiler evrensel \u0130slam karde\u015fli\u011fine, \u00fcmmet birli\u011fine hizmet ettik\u00e7e \u201c\u0130slam\u00ee\u201d, aksi takdirde \u201cgayr-\u0131 \u0130slam\u00ee\u201d olarak nitelendirilmek durumundad\u0131r. Unutulmamas\u0131 gereken bir di\u011fer husus ise, bizlerin Mutezili, \u015eii, \u0130badi veya S\u00fcnni olmadan \u00f6nce \u201cM\u00fcsl\u00fcman oldu\u011fumuzdur. Meseleye bu \u015fekilde bak\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece mezhep, f\u0131rka, cemaat veya tarikatlar\u0131n farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n bir zenginlik de\u011fil bir tefrika unsuru olarak g\u00f6r\u00fclmesi, kin ve husumet kayna\u011f\u0131 haline getirilmesi g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ihtimal haline gelecektir.<\/p>\n Fevkalade \u00f6nem arz eden, ama bu \u00f6nemine ra\u011fmen nas\u0131lsa g\u00f6zden ka\u00e7m\u0131\u015f olan di\u011fer bir husus ise, mezhepler aras\u0131ndaki ortak noktalar\u0131n, ihtilaf noktalar\u0131ndan daha az olmad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fidir: Allah\u2019a, \u00e2hiret\u2019e, kitaplara, peygamberlere, meleklere iman, be\u015f vakit namaz, zek\u00e2t, sadaka, oru\u00e7, hac, el-emru bi\u2019lma\u2019r\u00fbf ve\u2019n nehyu ani\u2019l-munker, cihad emri; adam \u00f6ld\u00fcrme, zina, i\u00e7ki, faiz, kumar, domuz eti, le\u015f, akm\u0131\u015f kan, israf, savurganl\u0131k, cimrilik, h\u0131rs\u0131zl\u0131k, gasp, talan, r\u00fc\u015fvet, iltimas, haks\u0131z kazan\u00e7, hile ve aldatma yasa\u011f\u0131; e\u015fitlik, adalet, do\u011fruluk, d\u00fcr\u00fcstl\u00fck, vef\u00e2karl\u0131k, misafirperverlik, sayg\u0131-sevgi, karde\u015flik, di\u011ferg\u00e2ml\u0131k vb. ahlaki esaslar, g\u00fcndelik hayattaki yard\u0131mla\u015fma, selamla\u015fma, bayramla\u015fma, tesett\u00fcr, temizlik, nezaket gibi \u0130slami davran\u0131\u015f kurallar\u0131, k\u0131sacas\u0131 Kur\u2019an ve S\u00fcnnet ortak paydas\u0131ndan kaynaklanan m\u00fc\u015fterek zemin, tahmin edilenden \u00e7ok daha geni\u015f oldu\u011fu halde, herkes g\u00f6z\u00fcn\u00fc, pek \u00e7o\u011fu yoruma dayal\u0131 olan ihtilafl\u0131 meselelere dikti\u011fi i\u00e7in, farkl\u0131l\u0131klar daima \u00f6nplana \u00e7\u0131kagelmi\u015ftir.<\/p>\n Bu konuyla ilgili olarak, \u0130slam gelene\u011findeki f\u0131rka ve mezhep olgusunu, \u201cihtilaflar\u201d\u0131 de\u011fil de \u201cm\u00fc\u015fterek noktalar\u201d\u0131 merkeze alan bir yakla\u015f\u0131mla ele alman\u0131n, bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n her kademede e\u011fitime yans\u0131t\u0131lmas\u0131n\u0131n, kitlelere mal edilmesinin ne kadar \u00f6nemli sonu\u00e7lar do\u011furabilece\u011fini tahmin etmek hi\u00e7 de zor olmasa gerektir.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesi geleneksel mirastan ne \u00f6l\u00e7\u00fcde besleniyor?<\/strong><\/p>\n \u0130\u015fin do\u011frusu geleneksel miras ile \u00e7a\u011fda\u015f birikim aras\u0131na kesin bir \u00e7izgi \u00e7ekmek o kadar da kolay de\u011fildir. Bu sebeple \u00e7a\u011fda\u015f \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinin, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde geleneksel \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcnce miras\u0131n\u0131n devam\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclmesi de pek yanl\u0131\u015f say\u0131lmaz. Ku\u015fkusuz ge\u00e7mi\u015f as\u0131rlardan itibaren varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcp, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de devam eden klasik yakla\u015f\u0131mlar\u0131n mevcudiyetinden s\u00f6z etmek m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu gibi, klasik d\u00fc\u015f\u00fcnce miras\u0131ndan da yararlanmakla beraber, tamamen yeni a\u00e7\u0131l\u0131m, yakla\u015f\u0131m, yorum ve \u00e7\u00f6z\u00fcm pe\u015finde sergilenen \u00e7abalar da mevcuttur.<\/p>\n \u00c7a\u011fda\u015f \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesi, t\u0131pk\u0131 geleneksel olan gibi, b\u00fcnyesinde farkl\u0131 e\u011filimleri bar\u0131nd\u0131ran bir yap\u0131 arz eder. Dolay\u0131s\u0131yla kendi i\u00e7indeki farkl\u0131 yakla\u015f\u0131mlara ba\u011fl\u0131 olarak, \u201dgelenek\u201d konusundaki tutumlar\u0131 da farkl\u0131la\u015f\u0131r. Buna ra\u011fmen, geleneksel mirastan tamamen ba\u011f\u0131ms\u0131z tek bir \u00e7a\u011fda\u015f yakla\u015f\u0131m \u00f6rne\u011fi bile g\u00f6sterilemeyece\u011fini kesin bir dille ifade etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130\u015fin asl\u0131na bak\u0131l\u0131rsa gelenek denen \u015fey, ge\u00e7mi\u015fin \u201c\u00e7a\u011fda\u015f\u201d d\u00fc\u015f\u00fcnceleri idi, \u00fczerinden zaman ge\u00e7tik\u00e7e gelenek halini ald\u0131; benzer \u015fekilde \u201cg\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u00e7a\u011fda\u015f \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesi\u201d de, gelecekte gelenek halini alacak bir entelekt\u00fcel \u00e7abad\u0131r. \u00d6zetle g\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesi, geleneksel miras\u0131n yeniden filizlenmesinden, ge\u00e7mi\u015f miras\u0131n g\u00f6zden ge\u00e7irilip yeniden \u015fekillendirilmesinden, onun ele\u015ftirel bir g\u00f6zle okunmas\u0131ndan ve her konuda de\u011fil, belli konularda yeni malzemelerin ilave edilmesinden ibarettir. Nitekim \u00e7a\u011fda\u015f \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinin \u00fcr\u00fcnleri dikkatlice g\u00f6zden ge\u00e7irildi\u011finde g\u00f6r\u00fclecektir ki, gelene\u011fe \u015fu veya bu \u015fekilde at\u0131fta bulunmayan bir eser bulmak adeta imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc de olamaz, zira hi\u00e7bir d\u00fc\u015f\u00fcnce ge\u00e7mi\u015ften kopuk ve ba\u011f\u0131ms\u0131z, fanusta\/bo\u015flukta te\u015fekk\u00fcl edemez; \u00e7\u00fcnk\u00fc di\u011fer b\u00fct\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemleri gibi, \u00e7a\u011fda\u015f \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesi de birikimseldir. Bu bak\u0131mdan mesela en genel anlamda g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki taklit\u00e7i-gelenek\u00e7i-muhafazak\u00e2r d\u00fc\u015f\u00fcnceyi Ehl-i Hadis gelene\u011finin devam\u0131, i\u00e7tihat ve yeniliklere a\u00e7\u0131k, gelene\u011fe ele\u015ftirel yakla\u015f\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini savunan yenilik\u00e7i \u00e7abalar\u0131 da Ehl-i Re\u2019y\u2019in bir devam\u0131 olarak de\u011ferlendirmek m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesi farkl\u0131 okuma bi\u00e7imleri ve okullar\u0131n\u0131n ili\u015fkilerine dair nas\u0131l bir tarihi tecr\u00fcbeye sahibiz?<\/strong><\/p>\n Bu tecr\u00fcbe ile ilgili olarak, gurur duyulacak m\u00fckemmel \u00f6rnekler kadar, bizleri utand\u0131racak k\u00f6t\u00fc \u00f6rneklerin de tarihin sayfalar\u0131nda yan yana yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmekte yarar vard\u0131r. Bilhassa ilk as\u0131rlarda, farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelerin bir arada ya\u015fama tecr\u00fcbesine dair fevkalade m\u00fcspet \u00f6rneklere bolca rastlamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Hatta \u00e7e\u015fitli f\u0131rka, mezhep ve ak\u0131mlar aras\u0131nda su s\u0131zd\u0131rmaz kompart\u0131manlardan ziyade, ge\u00e7i\u015fken bir yap\u0131n\u0131n mevcudiyetinden s\u00f6z etmek daha isabetlidir. Bilhassa Re\u2019y ehli i\u00e7erisinde Hanefi, Zeydi, Mutezili gelenekler aras\u0131nda ge\u00e7i\u015fler daha barizdir. Mutezili imamlar\u0131n pek \u00e7o\u011funun -mesela Halku\u2019l-Kur\u2019an meselesinde \u201cMihne\u201d uygulamalar\u0131n\u0131n mimar\u0131 olarak g\u00f6sterilen \u0130bn Eb\u00ee Du\u00e2d\u2019\u0131n- ayn\u0131 zamanda \u201cHanefi \u201d olmas\u0131, baz\u0131 Hanefi imamlar\u0131n -mesela el-Cassas gibi- Mutezili olduklar\u0131ndan dem vurulmas\u0131, Hanefili\u011fin kelamdaki temsilcisi durumundaki el-Maturidi ile Mutezile aras\u0131ndaki benzerlikler, f\u0131k\u0131hta bir Hanefi olan et-Tahavi\u2019nin akaid konusunda tipik selefi e\u011filimler ta\u015f\u0131mas\u0131; bir yandan Zeydilerin Mutezile\u2019nin Usul-i Hamse\u2019sini aynen benimsemi\u015f olmalar\u0131; di\u011fer yandan S\u00fcnni mezheplerle aras\u0131ndaki yak\u0131nl\u0131ktan dolay\u0131, d\u00f6rt mezhebe ilave olarak \u201cbe\u015finci mezhep\u201d olarak ta nitelendirilmeleri; beri yandan Mutezili e\u011filim ta\u015f\u0131yan baz\u0131 Hanbeli usulc\u00fclerin varl\u0131\u011f\u0131, \u015eafii- E\u015f\u2019ari oldu\u011fu halde, bir\u00e7ok konuda tipik Mutezili tav\u0131r sergileyen -Fahruddin er-Razi gibi- \u00e2limlerin mevcudiyeti ilk anda verilebilecek baz\u0131 \u00f6rnekler aras\u0131nda say\u0131labilir.<\/p>\n Ama ayn\u0131 \u0130slam gelene\u011fi i\u00e7erisinde, f\u0131rka ve mezheplerin birbirlerini \u201ck\u00fcf\u00fcr, dalalet\/sap\u0131kl\u0131k\u201d ile su\u00e7lad\u0131klar\u0131, hatta nadiren de olsa birbirlerine k\u0131l\u0131\u00e7 \u00e7ektikleri de ac\u0131 bir ger\u00e7ektir. Maalesef g\u00fcn\u00fcm\u00fczde<\/p>\n Nasrallah\u2019a kar\u015f\u0131 olu\u015fturulan Suudi Arabistan, M\u0131s\u0131r, \u00dcrd\u00fcn resmi din adamlar\u0131ndan m\u00fcte\u015fekkil \u201ctekfir\u201d cephesi, bu eski k\u00f6t\u00fc al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n k\u00f6k\u00fcn\u00fcn hala kaz\u0131namad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n Bug\u00fcn i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcnce krizinden s\u00f6z edilebilir mi? Var ise a\u015fman\u0131n imk\u00e2nlar\u0131 nelerdir?<\/strong><\/p>\n E\u011fer \u201ckriz\u201d kelimesinin kullan\u0131lmas\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcms\u00fczl\u00fck imas\u0131 da ta\u015f\u0131yorsa, bu anlamda bir krizden s\u00f6z etmenin isabetli olmad\u0131\u011f\u0131 kanaatindeyim. \u015eayet ciddi problemlerin varl\u0131\u011f\u0131na i\u015faret etmek amac\u0131yla kriz kelimesi kullan\u0131lm\u0131\u015f ise, elbette bu anlamda ciddi s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131n bulundu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Bunlar\u0131 \u00f6nem s\u0131ras\u0131na g\u00f6re nakilcilik ve taklit\u00e7ilik, -Cabiri\u2019nin ifadesiyle- malumu ilam h\u00e2s\u0131l\u0131 tahsil ile u\u011fra\u015fan \u201cgevi\u015f getiren ak\u0131l\u201d, ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcncenin geli\u015fmesi \u00f6n\u00fcne muhafazak\u00e2r gelenek\u00e7i kesimlerin \u00e7ektikleri sed, tecdid-tecedd\u00fcd merkezli yenilik\u00e7i \u00e7abalar\u0131n, yarat\u0131c\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncenin bast\u0131r\u0131lmas\u0131, k\u0131sacas\u0131 \u201cZihniyet ve Metod\u201d alan\u0131nda ya\u015fanan s\u0131k\u0131nt\u0131lar \u015feklinde s\u0131ralamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Di\u011fer yandan \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda ilim ve fikir alan\u0131nda yap\u0131lmas\u0131 gereken \u00e7al\u0131\u015fmalar konusunda belirsizlik, hedef duygusunun yoklu\u011fu, planl\u0131 ve koordineli \u00e7abalar\u0131n neredeyse yok denecek seviyede olu\u015fu; \u0130slam \u00fcniversiteleri, \u0130slami ilimlere dair fak\u00fclteler, dini a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 orta \u00f6\u011fretim kurumlar\u0131, din ve diyanet i\u015flerinden sorumlu resmi kurumlar vb. resmi kurumlar\u0131n stat\u00fckoyu peki\u015ftirmek i\u00e7in pop\u00fclist politikalar izlemesi de bu noktada a\u015f\u0131lmas\u0131 gereken \u00f6nemli bir engeller dizisi te\u015fkil etmektedir.<\/p>\n Modern d\u00f6nemde \u0130sl\u00e2m d\u00fc\u015f\u00fcncesinin durumunu nas\u0131l g\u00f6r\u00fcyorsunuz? \u015eu an ge\u00e7mi\u015fte oldu\u011fu gibi \u0130sl\u00e2m d\u00fc\u015f\u00fcncesini ihya edecek bir damar ve potansiyel g\u00f6r\u00fcyor musunuz?<\/strong><\/p>\n Ben bu konuda \u201cYenilik\u00e7i \u0130slam D\u00fc\u015f\u00fcncesi: \u00dcmit mi, Risk mi? Bat\u0131l\u0131la\u015fma ve Gelenek\u00e7ilik Aras\u0131nda \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Yol: Yenilik\u00e7i \u0130slam!\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 bir yaz\u0131y\u0131 \u0130slamiyat Dergisi\u2019nde (\u0130slam ve \u00c7a\u011fda\u015f Durum, Ank., 2004, VII.4, s. 47-70) yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in, bu sorunun detayl\u0131 cevab\u0131n\u0131 merak edenlere bu makaleyi okumalar\u0131n\u0131 tavsiye ederim. Ama yine de k\u0131sa bir cevap vermek gerekirse, cevab\u0131m \u201cevet\u201dtir. Zaten yakla\u015f\u0131k otuz y\u0131ld\u0131r sergilemekte oldu\u011fumuz b\u00fct\u00fcn \u00e7abalar\u0131m\u0131z da bu iyimserli\u011fin ve \u00fcmidin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n Son olarak, bug\u00fcn i\u00e7in \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesinin geli\u015fmesinde \u00f6ncelikler ne olmal\u0131d\u0131r?<\/strong><\/p>\n Bu konuda o kadar \u00e7ok \u015fey yaz\u0131ld\u0131 ve konu\u015fuldu ki, iyi bir okuyucu bu sorunun cevab\u0131n\u0131 \u00e7a\u011fda\u015f \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesi i\u00e7erisinde bulmakta pek de zorlanmayacakt\u0131r. Ama tekrar\u0131 g\u00f6ze alarak yeniden ifade edelim ki, \u00e7a\u011fda\u015f \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesi i\u00e7erisinde, \u0130slam\u2019\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir bir yorumu yolunda o kadar \u00f6nemli ad\u0131mlar at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 halde, geni\u015f kitleler bunlar\u0131n pek \u00e7o\u011fundan habersiz bir durumdad\u0131r. Bunun da sebebi, taklit\u00e7i-nakilci ve gelenek\u00e7i stat\u00fckonun hem muhafazak\u00e2r kesimler taraf\u0131ndan, hem de \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda \u201cele\u015ftiri ve muhalefet\u201d kavramlar\u0131ndan nefret eden y\u00f6netimler taraf\u0131ndan desteklenmesi, savunulmas\u0131 ve s\u00fcrekli tahkim edilmesi; di\u011fer yandan ise her ikisinin de emperyalist ama\u00e7larla -Ye\u015fil ku\u015fak, BOP\/GOP gibi projeler dahilinde- desteklenip kullan\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu noktada g\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda \u0130slam\u00ee e\u011fitim veren \u00fcniversitelerin, fak\u00fcltelerin, din i\u015flerinden sorumlu resmi kurumlar\u0131n, mevcut y\u00f6netimler kar\u015f\u0131s\u0131nda \u201cmuhalif ve ele\u015ftirel\u201d bir tav\u0131r tak\u0131n\u0131p tak\u0131n(a)mad\u0131klar\u0131na bir g\u00f6z atacak olursak, meselenin politik boyutu konusunda da bir fikir edinmek m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131r. \u0130slam\u2019\u0131n ve \u0130slam gelene\u011finin resmi-sivil her t\u00fcrl\u00fc stat\u00fcko -devletler, resmi kurumlar, d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7ler, cemaatler, tarikatler, s\u00f6z\u00fcm ona sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri vb.- taraf\u0131ndan \u201ckullan\u0131lmas\u0131n\u0131n\u201d, hatta \u201cistismar edilmesinin\u201d \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilmedik\u00e7e, ba\u011f\u0131ms\u0131z ilmi ve fikri \u00e7abalar g\u00fc\u00e7len(diril)medik\u00e7e, d\u00fc\u015f\u00fcncede ele\u015ftirel ve siyasette muhalif bir yakla\u015f\u0131m egemen olmad\u0131k\u00e7a, \u00e7a\u011fda\u015f \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesi\u2019nin \u201cbelirleyici\u201d olmas\u0131 fevkalade zor, hatta imkans\u0131z hale gelecektir. Bu noktada as\u0131l sorumluluk ilim ve fikir adamlar\u0131na d\u00fc\u015fmektedir. Ama g\u00f6r\u00fcnen o ki, \u0130slam \u00dcmmeti\u2019nin meselelerine \u00e7\u00f6z\u00fcm, dertlerine deva sunmalar\u0131 beklenen ilim ve fikir ehli, \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn de\u011fil, problemin bir par\u00e7as\u0131 olmaya devam etmektedirler. Fazlurrahman\u2019\u0131n \u0130slam ve \u00c7a\u011fda\u015fl\u0131k adl\u0131 eserinde de i\u015faret etti\u011fi gibi, bu k\u0131s\u0131r d\u00f6ng\u00fcy\u00fc k\u0131rman\u0131n yolu, yine de bu ilim ve fikir ehlinin bir fikir de\u011fi\u015fimi, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc, hatta devrimi ge\u00e7irmelerine ba\u011fl\u0131 g\u00f6r\u00fcnmektedir. \u015eayet bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ve de\u011fi\u015fim ger\u00e7ekle\u015ftirilemezse, birilerinin -daha a\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 k\u00fcresel hegemonya pe\u015finde ko\u015fanlar\u0131n- gelip bu de\u011fi\u015fimi kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda bizlere \u201cdayataca\u011f\u0131ndan\u201d kimsenin ku\u015fkusu olmas\u0131n. Tercih ilim ve fikir ehlinindir: Ya \u0130slam\u2019\u0131n ve \u0130slam \u00dcmmeti\u2019nin gelece\u011fini garanti alt\u0131na almak i\u00e7in bir an \u00f6nce derin gaflet uykusundan uyanarak kollar\u0131 s\u0131vay\u0131p i\u015fe, \u201cele\u015ftirel, muhalif ve direni\u015f\u00e7i\u201d bir \u0130slam yorumunun in\u015fas\u0131na giri\u015fmek; ya da \u201csopa\u201d zoruyla \u201ck\u00fcffar\u201d\u0131n istedi\u011fi \u015fekilde \u0130slam\u2019\u0131 tebdil ve ta\u011fyir ederek \u201cteslimiyet\u00e7i\u201d, mandac\u0131, i\u015fbirlik\u00e7i bir \u201c\u0131l\u0131ml\u0131 \u0130slam\u201d yarat\u0131lmas\u0131na alet olmak! Art\u0131k herkes \u015funu iyice bilmelidir: \u201cEski hal muhal, ya yeni hal, ya izmihlal!\u201d<\/p>\n <\/p>\n