Yazar: Barbara Finster. Bamberg (Almanya) Otto-Friedrich \u00fcniversitesi \u0130slam sanatlar\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fc emekli profes\u00f6r\u00fc. Ba\u011fdad (Irak) ve San\u2019a (Yemen) de Alman Arkeoloji Enstit\u00fcs\u00fc ad\u0131na g\u00f6rev yapm\u0131\u015f ve Suriye, Irak, \u0130ran ve Yemen\u2019deki kaz\u0131lara kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ge\u00e7 antik d\u00f6nem ve erken \u0130slam sanat\u0131na dair yay\u0131mlanm\u0131\u015f bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rmas\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n
B\u00f6lgenin ge\u00e7 antik d\u00f6nemde Hz. Muhammed zaman\u0131ndaki durumuna dair arkeolojik a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma olarak \u00fclkemizdeki konuyla ilgili birikimin hen\u00fcz yabanc\u0131s\u0131 olan pek \u00e7ok \u00f6nemli\u00a0 hususa, \u00f6zellikle de arkeolojik geli\u015fmelere \u0131\u015f\u0131k tutucu, haritalarla zenginle\u015ftirilmi\u015f bir makaledir.<\/p>\n
Makalenin temel tezi, Arap tarih\u00e7ili\u011finde de, 70\u2019li y\u0131llara kadar Bat\u0131\u2019da da egemen olan ve \u0130slam\u2019\u0131n zuhuruna Arabistan\u2019da kadar kayda de\u011fer bir mimari varl\u0131\u011f\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131na ve bu b\u00f6lgeye k\u00fclt\u00fcr ve medeniyet getirenin Muhammed oldu\u011funa dair telakkinin yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektir (s.62). Ona g\u00f6re yakla\u015f\u0131k son on be\u015f y\u0131ll\u0131k ara\u015ft\u0131rmalar tarih \u00f6ncesi ve klasik tarih d\u00f6nemine dair ger\u00e7ek bir devrim ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015f bulunmaktad\u0131r. Bilhassa k\u00f6rfez \u00fclkeleri, Bahreyn, Uman ve Yemen\u2019de yap\u0131lan kaz\u0131lar, \u00f6te yandan Suudi Arabistan\u2019l\u0131 arkeologlar\u0131n kapsaml\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 hem k\u00f6rfez b\u00f6lgesinin antik d\u00f6nemi hem de Ma\u2019rib ve Seba vs. konusunda daha sa\u011flam bir tablo ortaya koymaya katk\u0131da bulunacak niteliktedir. Mamafih b\u00fct\u00fcn bu geli\u015fmelere ra\u011fmen, hen\u00fcz b\u00f6lgedeki arkeolojik geli\u015fmelerin ba\u015flang\u0131c\u0131nda oldu\u011fumuzu da s\u00f6ylemek gerekir. Yemen\u2019de M\u00d6.700\u2019lerde olduk\u00e7a geli\u015fmi\u015f bir medeniyet oldu\u011funu ve bu medeniyetlerin sonuncusunun M\u00d6. 300\u2019lerde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ifade etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. M\u00d6. III. yy\u2019a ait Batlamyus (Ptolemy) haritas\u0131na g\u00f6re Arabistan birbirlerine ticaret yollar\u0131yla ba\u011flanm\u0131\u015f \u015fehir ve kasabalarla dolu bir b\u00f6lge manzaras\u0131 arz etmektedir(s.63). B\u00f6lgedeki \u00e7e\u015fitli manast\u0131rlar ve mabetlerde zaman zaman bir azalma g\u00f6r\u00fclse de \u0130slam\u2019\u0131n zuhuruna tekadd\u00fcm eden d\u00f6nemde Arabistan\u2019\u0131n hemen b\u00fct\u00fcn b\u00f6lgelerinde dini ve sivil\u00a0 mimari dinamik olarak devam ediyor, – mesela Ma\u2019rib seddi gibi sulama sistemlerinin – baz\u0131lar\u0131 y\u0131k\u0131l\u0131p yok olsa da yeni sulama sistemleri ihdas ediliyordu. Kad\u0131k\u00f6y konsilini m\u00fcteakiben b\u00f6lgede H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n Monofizit, Nasturi ve Ortodoks \u00e7e\u015fitli unsurlar\u0131 yay\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Buna ba\u011fl\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131 hen\u00fcz kesin olmamakla beraber, kesin olan b\u00f6lgede geleneksel mabet merkezli tap\u0131nmalar\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ortadan kalkmaya y\u00fcz tutmu\u015ftu (S.68-70). Medyen\u2019den V\u00e2di\u2019l-Kur\u00e2\u2019ya kadar uzanan bir Yahudi k\u00fclt\u00fcr koridoru Fedek, Teyma, Hayber ve Yesrib (Medine) \u015fehirlerinde manast\u0131r ve mabetleriyle varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyordu. Uman [Umman de\u011fil, zira Umman bizim galat-\u0131 me\u015fhur okuyu\u015fumuzdan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir] , Bahreyn, Kat\u00eef ve Yemame\u2019de H\u0131ristiyan topluluklar\u0131 ve bunlar\u0131n piskoposluklar\u0131 mevcuttu (s.72). Bilhassa G\u00fcneybat\u0131 Arabistan\u2019da Necran, Zafar ve San\u2019a\u2019daki- Ebrehe Kilisesi gibi –\u00a0 kiliseler ve hac\u0131lar\u0131 a\u011f\u0131rlama i\u015flevi de g\u00f6ren manast\u0131rlar yayg\u0131n ve me\u015fhurdu. Sadece Necran\u2019da \u00fc\u00e7 kilise oldu\u011fu ifade edilmektedir: \u0130sa\u2019n\u0131n G\u00f6\u011fe y\u00fckseli\u015fi kilisesi, Necran \u015fehitleri kilisesi ve Tanr\u0131\u2019n\u0131n mukaddes anas\u0131 kilisesi. Necran\u2019da H\u0131ristiyan hac merkezleri aras\u0131nda en me\u015fhur olan\u0131 H\u00e2ris b. Ka\u2019b taraf\u0131ndan in\u015fa edilen Necran Ka\u2019be\u2019si idi ki M. 520 y\u0131llar\u0131nda in\u015fa edilmi\u015f olan H\u00e2ris \u015eapel\u2019i ya da \u015fehitli\u011fi ile ayn\u0131 \u015fey olsa gerektir. Yakut, bu yap\u0131n\u0131n Nuheyrdan nehri yak\u0131n\u0131nda kubbeli bir yap\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yler. Mozaiklerinin ve tavanlar\u0131n\u0131n alt\u0131nla bezendi\u011fi, H\u0131ristiyan azizlerinin resimleriyle s\u00fcslenmi\u015f pek \u00e7ok dini yap\u0131 ve bunlar\u0131n detaylar\u0131 hakk\u0131nda geni\u015f bilgi verilen makalede, San\u2019a\u2019daki Ebrehe Kilisesi hakk\u0131nda da detayl\u0131 bilgiler verilmekte, bu kilisenin Habe\u015fistan mimarisinden etkilendi\u011fi, bu yap\u0131n\u0131n \u2013 foto\u011fraflar\u0131 da sunulan – kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n bug\u00fcn San\u2019a el-C\u00e2mi el-Kebir\u2019inde g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi ifade edilmektedir (S.73-80).<\/p>\n
\u0130lgin\u00e7 olan yazar\u0131n ayn\u0131 zamanda Mekke\u2019deki Kabe\u2019yi de bu H\u0131ristiyan ibadetinin gere\u011fi olan mabetler zincirinin bir halkas\u0131 olarak g\u00f6rmesi ve bunu Ka\u2019be\u2019de bulundu\u011fu s\u00f6ylenen,\u00a0 melekler taraf\u0131ndan etraf\u0131 \u00e7evrili ve kuca\u011f\u0131nda \u00e7ocuk olan Meryem resmine dayand\u0131rmas\u0131d\u0131r (S.83).<\/p>\n
Yazar\u0131n verdi\u011fi bilgilere g\u00f6re (Zebid\u2019e 90 km. mesafedeki) Wus\u00e2b kentindeki b\u00fct\u00fcn camiler\/mescitler tavan\u0131 d\u00fcz olan k\u00fcp \u015feklinde olup, bug\u00fcn Wasabi\/Wusabi kentinin camisinde bile H\u0131ristiyan kilise s\u00fcslemelerinin izleri g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu ise bu camilerin bir zamanlar H\u0131ristiyan mabetleri olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir(s.83). K\u00fcp \u015feklindeki di\u011fer bir cami ise Yemen\u2019in Ba\u2019d\u00e2n b\u00f6lgesindeki Tamur camisidir ki 6-7. yy\u2019da bir ibadet mekan\u0131 olarak in\u015fa edilmi\u015f olmal\u0131d\u0131r(s.86). Keza 1980\u2019lerde Arap arkeologlar\u0131n Cubeyl kentinde bir kilise kaz\u0131s\u0131 yapt\u0131klar\u0131n\u0131, ancak bu kaz\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n\u00a0 hen\u00fcz yay\u0131mlanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u2013 muhtemelen hi\u00e7 yay\u0131mlanmayaca\u011f\u0131n\u0131 \u2013 sadece ARAMCO petrol \u015firketinde \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7ilerden al\u0131nan bilgilerle yetinmek durumunda kal\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131\u00a0 ifade etmektedir (S. 87).<\/p>\n
Dini olmayan mimari konusunda da bilgi veren yazar, Mekke\u2019nin\u00a0 ba\u015flang\u0131\u00e7ta ger\u00e7ek anlamda planl\u0131 bir \u015fehir olmad\u0131\u011f\u0131, sahabilerin itiraz\u0131na ra\u011fmen birtak\u0131m d\u00fczenlemelerle Mekke\u2019yi ilk defa planl\u0131 bir \u015fehir haline sokan\u0131n Muaviye b. Ebi Sufyan oldu\u011funu; \u015fehircilik ve imar konusunda yetenekleri olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenen Araplar\u2019\u0131n , bu iddian\u0131n aksine Hz. Muhammed\u2019in vefat\u0131ndan sadece yedi sene sonra Mezopotamya\u2019da, merkezde cami ve y\u00f6netim binalar\u0131n\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131, geni\u015f caddelerin merkeze a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131, bu geni\u015f caddeler \u00fczerinde ticaret mekanlar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu, ge\u00e7 antik d\u00f6nem \u015fehirlerini an\u0131msatan Kufe gibi planl\u0131 bir \u015fehir in\u015fa edebildiklerini s\u00f6yler (S.100-101).<\/p>\n
B\u00f6lgedeki di\u011fer din ve medeniyetlere ait pek \u00e7ok \u015fehirden ve yerle\u015fim birimlerinden bahseden yazar (S.101), bu \u015fehirler aras\u0131nda Mekke\u2019nin farkl\u0131 durumuna i\u015faret eder. Ona g\u00f6re di\u011fer \u015fehirler ve bu \u015fehirlerdeki mimari yap\u0131lar b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde H\u0131ristiyan ve Yahudi dinlerinin etkisinde ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f iken, Mekke\u2019nin \u2013 mesela \u015fehitlik k\u00fclt\u00fc \u2013 gibi bir k\u00fclte ev sahipli\u011fi yapmas\u0131 s\u00f6z konusu olmay\u0131p, daha ziyade \u0130smail ve Hacer\u2019e dayanan bir \u201catalar k\u00fclt\u00fc\u201d merkezi gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Yazara g\u00f6re Mekke ba\u015flang\u0131\u00e7ta bir \u015fehir de\u011fil ziyaret\u00e7iler i\u00e7in konaklama imkan ve tesislerinin bulundu\u011fu bir tap\u0131nak \u015feklinde iken, bilahare bilinen anlamda \u015fehir halini alm\u0131\u015f olmal\u0131d\u0131r (S.103). Muhammed zaman\u0131nda aile klanlar\u0131 Ka\u2019be etraf\u0131na yerle\u015fmi\u015flerdi. \u015eehrin d\u0131\u015f\u0131nda hamamlar, \u00e7ar\u015f\u0131lar, bir hastahane ve kabristan\u0131n bulunuyordu. Medine Mekke\u2019ye g\u00f6re daha\u00a0 kentsel g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. \u015eehrin silueti y\u00fcksek binalar taraf\u0131ndan karakterize edilmi\u015fti (S.103). Her kabilenin kendine mahsus bir yerle\u015fim b\u00f6lgesi vard\u0131. En geni\u015f topluluk olmas\u0131 itibariyle Yesrib(Medine)de Yahudilerin sinagoglar\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 muhtemeldir. De\u011ferli e\u015fya ve malzeme, kervanlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Suriye, Habe\u015fistan ve Mezopotamya\u2019dan getiriliyordu. Mekke ve Medine\u2019nin etraf\u0131nda \u2013 Medain-i Salih, Teyma ve el-Hinna\u2019da oldu\u011fu gibi – \u015fehir surlar\u0131 yoktu.<\/p>\n
Yazar sivil mimarinin bir par\u00e7as\u0131 olarak Arabistan\u2019daki saray ve k\u00f6\u015fkler hakk\u0131nda da bilgi vermektedir (S.104-105). Bu bilgileri ve verdi\u011fi bilgilere dair son ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 zikreden yazar, sonu\u00e7ta, gerek yaz\u0131l\u0131 kaynaklar gerekse -hen\u00fcz yetersiz de olsa- arkeolojik bulgular \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda Arabistan yar\u0131madas\u0131n\u0131n zaman\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f medeni d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemektedir (S.106).<\/p>\n
Zaman\u0131n medeni d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olan ve Kuzey do\u011fu(Sasani) ve Kuzay bat\u0131(Bizans) etkilerinin bilhassa \u0130slam \u00f6ncesi d\u00f6nemde g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bi\u00e7imde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc Arap yar\u0131madas\u0131n\u0131n bu durumu kar\u015f\u0131s\u0131nda [bu b\u00f6lgeyi medeniyetten kopuk \u0131ss\u0131z ve \u00fccra bir \u00e7\u00f6l ortam\u0131 olarak tasvir eden(Mehmet Hayri K\u0131rba\u015fo\u011flu)] geleneksel Oryantalist bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n pek \u00e7ok y\u00f6nden g\u00f6zden ge\u00e7irilmeye muhta\u00e7 oldu\u011funu vurgulayan yazar, \u0130slam\u2019\u0131 anlamak i\u00e7in onun\u00a0 zuhur etti\u011fi yerin ve tarihinin de iyi bilinmesi gerekti\u011fine, bu ba\u011flamda Muhammed\u2019in memleketi Mekke\u2019nin Ortado\u011fu k\u00fclt\u00fcr ve tarihinin bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funa i\u015faret ederek yaz\u0131s\u0131n\u0131 tamamlamaktad\u0131r (S.107).<\/p>\n
<\/p>\n
Terc\u00fcme: MEHMET HAYR\u0130 KIRBA\u015eO\u011eLU<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Yazar: Barbara Finster. Bamberg (Almanya) Otto-Friedrich \u00fcniversitesi \u0130slam sanatlar\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fc emekli profes\u00f6r\u00fc. Ba\u011fdad (Irak) ve San\u2019a (Yemen) de Alman Arkeoloji Enstit\u00fcs\u00fc ad\u0131na g\u00f6rev yapm\u0131\u015f ve Suriye, Irak, \u0130ran ve Yemen\u2019deki kaz\u0131lara kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ge\u00e7 antik d\u00f6nem ve erken \u0130slam sanat\u0131na dair yay\u0131mlanm\u0131\u015f bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rmas\u0131 vard\u0131r. B\u00f6lgenin ge\u00e7 antik d\u00f6nemde Hz. Muhammed zaman\u0131ndaki durumuna dair arkeolojik a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma olarak \u00fclkemizdeki konuyla ilgili birikimin hen\u00fcz yabanc\u0131s\u0131 olan pek \u00e7ok \u00f6nemli\u00a0 hususa, \u00f6zellikle de arkeolojik geli\u015fmelere \u0131\u015f\u0131k tutucu, haritalarla zenginle\u015ftirilmi\u015f bir makaledir. Makalenin temel tezi, Arap tarih\u00e7ili\u011finde de, 70\u2019li y\u0131llara kadar Bat\u0131\u2019da da egemen olan ve \u0130slam\u2019\u0131n zuhuruna Arabistan\u2019da kadar kayda de\u011fer bir mimari varl\u0131\u011f\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131na ve bu b\u00f6lgeye k\u00fclt\u00fcr ve medeniyet getirenin Muhammed oldu\u011funa dair telakkinin yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektir (s.62). Ona g\u00f6re yakla\u015f\u0131k son on be\u015f y\u0131ll\u0131k ara\u015ft\u0131rmalar tarih \u00f6ncesi ve klasik tarih d\u00f6nemine dair ger\u00e7ek bir devrim ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015f bulunmaktad\u0131r. Bilhassa k\u00f6rfez \u00fclkeleri, Bahreyn, Uman ve Yemen\u2019de yap\u0131lan kaz\u0131lar, \u00f6te yandan Suudi Arabistan\u2019l\u0131 arkeologlar\u0131n kapsaml\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 hem k\u00f6rfez b\u00f6lgesinin antik d\u00f6nemi hem de Ma\u2019rib ve Seba vs. konusunda daha sa\u011flam bir tablo ortaya koymaya katk\u0131da bulunacak niteliktedir. Mamafih b\u00fct\u00fcn bu geli\u015fmelere ra\u011fmen, hen\u00fcz b\u00f6lgedeki arkeolojik geli\u015fmelerin ba\u015flang\u0131c\u0131nda oldu\u011fumuzu da s\u00f6ylemek gerekir. Yemen\u2019de M\u00d6.700\u2019lerde olduk\u00e7a geli\u015fmi\u015f bir medeniyet oldu\u011funu ve bu medeniyetlerin sonuncusunun M\u00d6. 300\u2019lerde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ifade etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. M\u00d6. III. yy\u2019a ait Batlamyus (Ptolemy) haritas\u0131na g\u00f6re Arabistan birbirlerine ticaret yollar\u0131yla ba\u011flanm\u0131\u015f \u015fehir ve kasabalarla dolu bir b\u00f6lge manzaras\u0131 arz etmektedir(s.63). B\u00f6lgedeki \u00e7e\u015fitli manast\u0131rlar ve mabetlerde zaman zaman bir azalma g\u00f6r\u00fclse de \u0130slam\u2019\u0131n zuhuruna tekadd\u00fcm eden d\u00f6nemde Arabistan\u2019\u0131n hemen b\u00fct\u00fcn b\u00f6lgelerinde dini ve sivil\u00a0 mimari dinamik olarak devam ediyor, – mesela Ma\u2019rib seddi gibi sulama sistemlerinin – baz\u0131lar\u0131 y\u0131k\u0131l\u0131p yok olsa da yeni sulama sistemleri ihdas ediliyordu. Kad\u0131k\u00f6y konsilini m\u00fcteakiben b\u00f6lgede H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n Monofizit, Nasturi ve Ortodoks \u00e7e\u015fitli unsurlar\u0131 yay\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Buna ba\u011fl\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131 hen\u00fcz kesin olmamakla beraber, kesin olan b\u00f6lgede geleneksel mabet merkezli tap\u0131nmalar\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ortadan kalkmaya y\u00fcz tutmu\u015ftu (S.68-70). Medyen\u2019den V\u00e2di\u2019l-Kur\u00e2\u2019ya kadar uzanan bir Yahudi k\u00fclt\u00fcr koridoru Fedek, Teyma, Hayber ve Yesrib (Medine) \u015fehirlerinde manast\u0131r ve mabetleriyle varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyordu. Uman [Umman de\u011fil, zira Umman bizim galat-\u0131 me\u015fhur okuyu\u015fumuzdan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir] , Bahreyn, Kat\u00eef ve Yemame\u2019de H\u0131ristiyan topluluklar\u0131 ve bunlar\u0131n piskoposluklar\u0131 mevcuttu (s.72). Bilhassa G\u00fcneybat\u0131 Arabistan\u2019da Necran, Zafar ve San\u2019a\u2019daki- Ebrehe Kilisesi gibi –\u00a0 kiliseler ve hac\u0131lar\u0131 a\u011f\u0131rlama i\u015flevi de g\u00f6ren manast\u0131rlar yayg\u0131n ve me\u015fhurdu. Sadece Necran\u2019da \u00fc\u00e7 kilise oldu\u011fu ifade edilmektedir: \u0130sa\u2019n\u0131n G\u00f6\u011fe y\u00fckseli\u015fi kilisesi, Necran \u015fehitleri kilisesi ve Tanr\u0131\u2019n\u0131n mukaddes anas\u0131 kilisesi. Necran\u2019da H\u0131ristiyan hac merkezleri aras\u0131nda en me\u015fhur olan\u0131 H\u00e2ris b. Ka\u2019b taraf\u0131ndan in\u015fa edilen Necran Ka\u2019be\u2019si idi ki M. 520 y\u0131llar\u0131nda in\u015fa edilmi\u015f olan H\u00e2ris \u015eapel\u2019i ya da \u015fehitli\u011fi ile ayn\u0131 \u015fey olsa gerektir. Yakut, bu yap\u0131n\u0131n Nuheyrdan nehri yak\u0131n\u0131nda kubbeli bir yap\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yler. Mozaiklerinin ve tavanlar\u0131n\u0131n alt\u0131nla bezendi\u011fi, H\u0131ristiyan azizlerinin resimleriyle s\u00fcslenmi\u015f pek \u00e7ok dini yap\u0131 ve bunlar\u0131n detaylar\u0131 hakk\u0131nda geni\u015f bilgi verilen makalede, San\u2019a\u2019daki Ebrehe Kilisesi hakk\u0131nda da detayl\u0131 bilgiler verilmekte, bu kilisenin Habe\u015fistan mimarisinden etkilendi\u011fi, bu yap\u0131n\u0131n \u2013 foto\u011fraflar\u0131 da sunulan – kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n bug\u00fcn San\u2019a el-C\u00e2mi el-Kebir\u2019inde g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi ifade edilmektedir (S.73-80). \u0130lgin\u00e7 olan yazar\u0131n ayn\u0131 zamanda Mekke\u2019deki Kabe\u2019yi de bu H\u0131ristiyan ibadetinin gere\u011fi olan mabetler zincirinin bir halkas\u0131 olarak g\u00f6rmesi ve bunu Ka\u2019be\u2019de bulundu\u011fu s\u00f6ylenen,\u00a0 melekler taraf\u0131ndan etraf\u0131 \u00e7evrili ve kuca\u011f\u0131nda \u00e7ocuk olan Meryem resmine dayand\u0131rmas\u0131d\u0131r (S.83). Yazar\u0131n verdi\u011fi bilgilere g\u00f6re (Zebid\u2019e 90 km. mesafedeki) Wus\u00e2b kentindeki b\u00fct\u00fcn camiler\/mescitler tavan\u0131 d\u00fcz olan k\u00fcp \u015feklinde olup, bug\u00fcn Wasabi\/Wusabi kentinin camisinde bile H\u0131ristiyan kilise s\u00fcslemelerinin izleri g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu ise bu camilerin bir zamanlar H\u0131ristiyan mabetleri olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir(s.83). K\u00fcp \u015feklindeki di\u011fer bir cami ise Yemen\u2019in Ba\u2019d\u00e2n b\u00f6lgesindeki Tamur camisidir ki 6-7. yy\u2019da bir ibadet mekan\u0131 olarak in\u015fa edilmi\u015f olmal\u0131d\u0131r(s.86). Keza 1980\u2019lerde Arap arkeologlar\u0131n Cubeyl kentinde bir kilise kaz\u0131s\u0131 yapt\u0131klar\u0131n\u0131, ancak bu kaz\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n\u00a0 hen\u00fcz yay\u0131mlanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u2013 muhtemelen hi\u00e7 yay\u0131mlanmayaca\u011f\u0131n\u0131 \u2013 sadece ARAMCO petrol \u015firketinde \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7ilerden al\u0131nan bilgilerle yetinmek durumunda kal\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131\u00a0 ifade etmektedir (S. 87). Dini olmayan mimari konusunda da bilgi veren yazar, Mekke\u2019nin\u00a0 ba\u015flang\u0131\u00e7ta ger\u00e7ek anlamda planl\u0131 bir \u015fehir olmad\u0131\u011f\u0131, sahabilerin itiraz\u0131na ra\u011fmen birtak\u0131m d\u00fczenlemelerle Mekke\u2019yi ilk defa planl\u0131 bir \u015fehir haline sokan\u0131n Muaviye b. Ebi Sufyan oldu\u011funu; \u015fehircilik ve imar konusunda yetenekleri olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenen Araplar\u2019\u0131n , bu iddian\u0131n aksine Hz. Muhammed\u2019in vefat\u0131ndan sadece yedi sene sonra Mezopotamya\u2019da, merkezde cami ve y\u00f6netim binalar\u0131n\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131, geni\u015f caddelerin merkeze a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131, bu geni\u015f caddeler \u00fczerinde ticaret mekanlar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu, ge\u00e7 antik d\u00f6nem \u015fehirlerini an\u0131msatan Kufe gibi planl\u0131 bir \u015fehir in\u015fa edebildiklerini s\u00f6yler (S.100-101). B\u00f6lgedeki di\u011fer din ve medeniyetlere ait pek \u00e7ok \u015fehirden ve yerle\u015fim birimlerinden bahseden yazar (S.101), bu \u015fehirler aras\u0131nda Mekke\u2019nin farkl\u0131 durumuna i\u015faret eder. Ona g\u00f6re di\u011fer \u015fehirler ve bu \u015fehirlerdeki mimari yap\u0131lar b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde H\u0131ristiyan ve Yahudi dinlerinin etkisinde ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f iken, Mekke\u2019nin \u2013 mesela \u015fehitlik k\u00fclt\u00fc \u2013 gibi bir k\u00fclte ev sahipli\u011fi yapmas\u0131 s\u00f6z konusu olmay\u0131p, daha ziyade \u0130smail ve Hacer\u2019e dayanan bir \u201catalar k\u00fclt\u00fc\u201d merkezi gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Yazara g\u00f6re Mekke ba\u015flang\u0131\u00e7ta bir \u015fehir de\u011fil ziyaret\u00e7iler i\u00e7in konaklama imkan ve tesislerinin bulundu\u011fu bir tap\u0131nak \u015feklinde iken, bilahare bilinen anlamda \u015fehir halini alm\u0131\u015f olmal\u0131d\u0131r (S.103). Muhammed zaman\u0131nda aile klanlar\u0131 Ka\u2019be etraf\u0131na yerle\u015fmi\u015flerdi. \u015eehrin d\u0131\u015f\u0131nda hamamlar, \u00e7ar\u015f\u0131lar, bir hastahane ve kabristan\u0131n bulunuyordu. Medine Mekke\u2019ye g\u00f6re daha\u00a0 kentsel g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. \u015eehrin silueti y\u00fcksek binalar taraf\u0131ndan karakterize edilmi\u015fti (S.103). Her kabilenin kendine mahsus bir yerle\u015fim b\u00f6lgesi vard\u0131. En geni\u015f topluluk olmas\u0131 itibariyle Yesrib(Medine)de Yahudilerin sinagoglar\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 muhtemeldir. De\u011ferli e\u015fya ve malzeme, kervanlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Suriye, Habe\u015fistan ve Mezopotamya\u2019dan getiriliyordu. Mekke ve Medine\u2019nin etraf\u0131nda \u2013 Medain-i Salih, Teyma ve el-Hinna\u2019da oldu\u011fu gibi – \u015fehir surlar\u0131 yoktu. Yazar sivil mimarinin bir par\u00e7as\u0131 olarak Arabistan\u2019daki saray ve k\u00f6\u015fkler hakk\u0131nda da bilgi vermektedir (S.104-105). Bu bilgileri ve verdi\u011fi bilgilere dair son ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 zikreden yazar, sonu\u00e7ta, gerek yaz\u0131l\u0131 kaynaklar gerekse -hen\u00fcz yetersiz de olsa- arkeolojik bulgular \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda Arabistan yar\u0131madas\u0131n\u0131n zaman\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f medeni d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemektedir (S.106). Zaman\u0131n medeni d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olan ve Kuzey do\u011fu(Sasani) ve Kuzay bat\u0131(Bizans) etkilerinin bilhassa \u0130slam \u00f6ncesi d\u00f6nemde g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bi\u00e7imde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc Arap yar\u0131madas\u0131n\u0131n bu durumu kar\u015f\u0131s\u0131nda [bu b\u00f6lgeyi medeniyetten kopuk \u0131ss\u0131z ve \u00fccra bir \u00e7\u00f6l ortam\u0131 olarak tasvir eden(Mehmet Hayri K\u0131rba\u015fo\u011flu)] geleneksel Oryantalist bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n pek \u00e7ok y\u00f6nden g\u00f6zden ge\u00e7irilmeye muhta\u00e7 oldu\u011funu vurgulayan yazar, \u0130slam\u2019\u0131 anlamak i\u00e7in onun\u00a0 zuhur etti\u011fi yerin ve tarihinin de iyi bilinmesi gerekti\u011fine, bu ba\u011flamda Muhammed\u2019in memleketi Mekke\u2019nin Ortado\u011fu k\u00fclt\u00fcr ve tarihinin bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funa i\u015faret ederek yaz\u0131s\u0131n\u0131 tamamlamaktad\u0131r (S.107). Terc\u00fcme: MEHMET HAYR\u0130 KIRBA\u015eO\u011eLU<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-519","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-yazilar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/519","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=519"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/519\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":540,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/519\/revisions\/540"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=519"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=519"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=519"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}