Yazar: Harald Suermann, Bonn \u00fcniversitesinde profes\u00f6r olup ilgi alanlar\u0131 Do\u011fu H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131 ve \u0130slam’\u0131n erken d\u00f6nemi, Maruni kilisesi tarihi ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Do\u011fu H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131 tarihi olup bu konularda yay\u0131mlanm\u0131\u015f bir\u00e7ok makalesi bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n
Giri\u015f<\/em><\/p>\n H\u0131ristiyan ve Yahudi kaynaklar\u0131nda \u0130slam’\u0131n erken d\u00f6nemine dair g\u00f6ndermeler onun i\u00e7 geli\u015fmesinden ziyade d\u0131\u015far\u0131dan di\u011fer dinler taraf\u0131ndan nas\u0131l alg\u0131land\u0131\u011f\u0131na dair veriler sunar. Unutmamak gerekir ki Yahudi ve H\u0131ristiyanlar\u0131n erken \u0130slam hakk\u0131nda verdi\u011fi bilgiler bu iki dinin \u0130slam’\u0131 nas\u0131l alg\u0131lad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6steren yorumlanm\u0131\u015f bilgilerdir, yoksa do\u011frudan yorum konusu olan \u0130slam’\u0131 bir aynada yans\u0131t\u0131r gibi yans\u0131tmalar\u0131 s\u00f6z konusu de\u011fildir. Makalenin yer ald\u0131\u011f\u0131 bu kitab\u0131n konusu genel olarak \u0130slam de\u011fil m\u00fcnhas\u0131ran Kur’an oldu\u011fu i\u00e7in M. 690 y\u0131l\u0131ndan \u00f6ncesine ait H\u0131ristiyan kaynaklardaki Kur’an ile ilgili g\u00f6ndermeler \u00fczerinde durulacak, bu alandaki \u00e7al\u0131\u015fmalara katk\u0131da bulunmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n H\u0131ristiyan, Yahudi ve Zerd\u00fc\u015ftlerin erken d\u00f6nem hakk\u0131ndaki yaz\u0131lar\u0131na dair yap\u0131lm\u0131\u015f bir\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fma mevcut olup bunlar\u0131n en kapsaml\u0131s\u0131 Robert G. Hoyland’\u0131n \u201cSeeing Islam as Others Saw: A Survey and Evaluation of Christian Jewish and Zoroastrian Writings on Early Islam\u201d[Erken D\u00f6nem \u0130slam’\u0131na Dair H\u0131ristiyan, Yahudi ve Zerd\u00fc\u015ft Yaz\u0131lar\u0131]( Princeton,1997) adl\u0131 eseridir.<\/p>\n \u0130slam’a \u0130lk H\u0131ristiyan ve Yahudi Tepkiler <\/em><\/p>\n Arap fetihlerine kadar Yahudi ve H\u0131ristiyanl\u0131ktan farkl\u0131, kutsal kitab\u0131 olan yeni bir tektanr\u0131c\u0131 dinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 \u00e7ok fazla dikkat \u00e7ekmemi\u015f olabilir. \u0130slam’\u0131n zuhurunun dikkat \u00e7ekici sonucu ise [b\u00f6lgede] mevcut siyasi ve sosyal d\u00fczenin \u00e7\u00f6kmesi olmu\u015ftur. Bu \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn \u00f6nemi \u015furadan gelmektedir: H\u0131ristiyanlar Roma imparatorlu\u011funu \u0130sa’n\u0131n yery\u00fcz\u00fcne ikinci olarak d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcnden \u00f6nceki son imparatorluk olarak g\u00f6r\u00fcyorlar ve bu imparatorlu\u011fun y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 k\u00fcresel bir kaos ile sonu\u00e7lanacak olan “D\u00fcnyan\u0131n Sonu” olarak g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131. Yahudiler de Roma imparatorlu\u011funun sonunu Yahudi imparatorlu\u011funu yeniden in\u015fa edecek olan Mesih’in d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn i\u015fareti olarak kabul ediyorlard\u0131.<\/p>\n Yahudi ve H\u0131ristiyanlar\u0131n Arap istilas\u0131na olan tepkilerini anlamak i\u00e7in, Filistin b\u00f6lgesinin Araplardan \u00f6nce Persler taraf\u0131ndan istila edildi\u011fini ve bir s\u00fcre Perslerle i\u015fbirli\u011fi yapan Yahudilerin kontrol\u00fcne ge\u00e7ti\u011fini unutmamak gerekir. O zaman Yahudiler bunu bekledikleri Mesih’in geli\u015fini sa\u011flamak i\u00e7in, \u0130srail imparatorlu\u011funun yeniden restorasyonunun bir i\u015fareti olarak g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131. Ancak imparator Herakliy\u00fcs’\u00fcn Pers imparatorlu\u011funu hezimete u\u011fratmas\u0131, Perslerle i\u015fbirli\u011fi yapm\u0131\u015f olan Yahudilere kar\u015f\u0131 sert tedbirlerin al\u0131nmas\u0131na, zorla vaftiz edilmelerine ve Kud\u00fcs d\u0131\u015f\u0131na s\u00fcr\u00fclmelerine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. \u0130\u015fte Arap fetihleri Yahudiler aras\u0131ndaki bu mesih\u00e7i beklentileri tekrar canland\u0131rd\u0131, zira Roma\/Bizans imparatorlu\u011funun \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc, \u0130srail imparatorlu\u011funun yeniden kurulmas\u0131na yol a\u00e7acak bir geli\u015fme idi. Dolay\u0131s\u0131yla Yahudiler \u0130slam’\u0131n bu apokaliptik y\u00f6n\u00fc ile ilgileniyorlard\u0131, \u0130slam’\u0131n \u00f6\u011fretisi onlar\u0131 pek ilgilendirmiyordu. Bu geli\u015fmeler kar\u015f\u0131s\u0131nda H\u0131ristiyanlar ise farkl\u0131 bir yorum geli\u015ftirdiler ve b\u00fct\u00fcn bu olan bitenlerin, H\u0131ristiyanlar\u0131n i\u015fledikleri g\u00fcnahlar\u0131 sonucu oldu\u011funu ve Tanr\u0131’n\u0131n H\u0131ristiyanlar\u0131 cezaland\u0131rmak i\u00e7in M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 g\u00f6nderdi\u011fi \u015feklinde yorumlad\u0131lar. Olaylara H\u0131ristiyanlar\u0131n bu bak\u0131\u015f\u0131nda da Arap istilac\u0131lar\u0131n dinlerinin bizzat bir \u00f6nemi yoktu.<\/p>\n \u201cDoctrina Jacobi\u201d <\/em>H\u0131ristiyanlarla Yahudiler aras\u0131ndaki bu tart\u0131\u015fmalar konusunda fikir verebilecek niteliktedir.\u00a0 Burada\u00a0 vaftiz edilmi\u015f bir Yahudi\u2019nin \u015f\u00f6yle dedi\u011fi nakledilmektedir:<\/p>\n \u201cCandidatus [Filistin\u2019deki Bizans ordusu komutan\u0131 Sergios](MHK)\u00a0 M\u00fcsl\u00fcmanlar(Saracens)\u00a0 taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde ben [Filistinde eski bir liman olan]Kaysariyye\u2019de idim ve [Hayfa yak\u0131nlar\u0131ndaki] Sykamina[Tell es-Semek]ya do\u011fru tekneyle yola \u00e7\u0131kt\u0131m. \u0130nsanlar candidatus (Bizans ordu komutan\u0131) \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc diyorlard\u0131 ve Yahudiler sevin\u00e7ten u\u00e7uyorlard\u0131. Ve Peygamberin zuhur etti\u011fini ve Saracen(M\u00fcsl\u00fcman)larla geldi\u011fini ve o Peygamberin Mesih\u2019in, gelmesi beklenen \u0130sa\u2019n\u0131n, geli\u015fini ilan etti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyorlard\u0131\u201d (S.136-138).<\/p>\n Yazar\u0131n d\u00f6nemin olaylar\u0131na \u0131\u015f\u0131k tutmas\u0131 amac\u0131yla aktard\u0131\u011f\u0131 bu metnin, M\u00fcsl\u00fcmanlar i\u00e7in ayr\u0131 bir \u00f6nemi vard\u0131r ki, o da bu metnin Hz. Peygamber\u2019in zuhuruna ve\u00a0 \u0130slam\u2019\u0131n ilk d\u00f6nemine dair \u2013 \u0130slam kaynaklar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda \u2013 yabanc\u0131 kaynaklar taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015f olan g\u00f6ndermeler olmas\u0131nda yatmaktad\u0131r. Bu gibi nakiller ayn\u0131 zamanda bizlerin\u00a0 \u0130slam tarihi\u00a0 konusunda sadece \u0130slami kaynaklara ba\u015fvurma tembelli\u011finden kurtulmam\u0131z ve \u0130slami kaynaklar d\u0131\u015f\u0131ndaki kaynaklara da y\u00f6nelmemiz bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemli bir mesaj\u00a0 ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n \u0130slam\u2019a Dair Beyanlar<\/em><\/p>\n Arap fetihlerinin Yahudi-H\u0131ristiyan kurtulu\u015f teolojisine dair tart\u0131\u015fmalardaki yeri yan\u0131nda, Yahudi ve H\u0131ristiyan metinlerinde \u0130slami \u00f6\u011fretiye ve uygulamalara dair \u00e7e\u015fitli beyanlar da yer almaktad\u0131r. Bilhassa H\u0131ristiyan kaynaklar\u00a0 \u0130slam\u2019\u0131\u00a0 H\u0131ristiyanlar\u0131n a\u015fina olduklar\u0131 kavramlarla tasvir etmekte ve \u0130slam\u2019\u0131 ya Kitab-\u0131 Mukaddes ba\u011flam\u0131na yerle\u015ftirmekte ya da\u00a0 sap\u0131k H\u0131ristiyan f\u0131rkalar\u0131 tarihine eklemlemektedir. \u0130slam\u2019\u0131n \u00e7e\u015fitli ve\u00e7helerini ele alan bu gibi beyanlar par\u00e7al\u0131 bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm arz etmekte ve bu kaynaklar\u0131n hi\u00e7 biri\u00a0 bu yeni dine dair\u00a0\u00a0 kapsaml\u0131 bir tablo sunmamaktad\u0131r. Bilakis bunlardan kronikler \u0130slam\u2019\u0131n tarihi geli\u015fimine odaklan\u0131rken, mektuplar ya da dini vaaz \u00fc nasihat t\u00fcr\u00fc metinler ahlaki ve manevi y\u00f6nlere odaklanmaktad\u0131rlar (s.138-139).<\/p>\n Doctrina Jacobi<\/em><\/p>\n \u0130slam hakk\u0131ndaki en eski metinlerden birisi daha \u00f6nce de i\u015faret etti\u011fimiz\u00a0 Doctrine Jakobi<\/em> adl\u0131 metindir. Bu metnin yazar\u0131,\u00a0 Kaysariyye\u2019li Abraham adl\u0131 bir \u015fah\u0131stan ald\u0131\u011f\u0131 mektuptaki bilgilere dayanmaktad\u0131r. Abraham kendisini Peygamber ilan eden Arap peygamberin k\u0131l\u0131\u00e7la silahlanm\u0131\u015f oldu\u011fu i\u00e7in sahte bir peygamber olmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6ylemektedir. Muhtemelen bu ifadeler Muhammed\u2019in askeri bask\u0131nlar\u0131na i\u015faret etmektedir. Abraham Arap Peygamberle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131p onu g\u00f6rm\u00fc\u015f olan, ancak\u00a0 isimlerini vermedi\u011fi ki\u015filerden ald\u0131\u011f\u0131 bilgileri aktarmakta ve bu bunlar\u0131n Arap peygamberin hakikat\u0131 de\u011fil kan d\u00f6kmeyi getirdi\u011fi iddias\u0131n\u0131 teyit etti\u011fini s\u00f6ylemektedir. Bu bilgiler aras\u0131nda Muhammed\u2019in Cennet\u2019in anahtarlar\u0131na sahip oldu\u011funu iddia etti\u011fi de yer almaktad\u0131r. Bu iddia ne Kur\u2019an\u2019da ne de \u2013 en az\u0131ndan benim bilgilerime g\u00f6re \u2013 muteber hadis kaynaklar\u0131nda yer almamaktad\u0131r. Metnin yazar\u0131 muhtemelen Muhammed\u2019i yeni bir Kurtulu\u015f Doktrini iddias\u0131nda bulunan biri olarak tasvir etmektedir. Makalenin yazar\u0131, buradaki \u201cCennet\u2019in anahtarlar\u0131na sahip olma\u201d ifadesinin muhtemel men\u015feine dair baz\u0131 yorumlar yapmakta ve bunun Patristik literat\u00fcrden ziyade \u0130slami men\u015feli bir ifade olabilece\u011fini s\u00f6ylemektedir (s.139-140).<\/p>\n Babil\u2019in\u00a0 \u00c7ocuk Azizleri \u00dczerine Vaaz<\/em><\/p>\n Anonim olarak aktar\u0131lan bu vaaz\u0131n kesin olarak tarihi bilinmemekle beraber M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n istilas\u0131ndan hemen sonras\u0131na ait olmas\u0131 muhtemeldir. [Mamafih bu vaaz\u0131n Irak\u2019ta MS. 640 y\u0131llar\u0131nda Yahudi ve M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n H\u0131ristiyanlara yapt\u0131klar\u0131 bask\u0131 ve zul\u00fcmlere tarihi bir referans olmak \u00fczere yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 da ileri s\u00fcr\u00fclmekte ve kaynak olarak \u201cSeeing Islam As Others Saw It: A Survey and Evaluation of Christian, Jewish and Zoroastrian Writings on Early Islam (Studies in Late Antiquity and Early Islam) Robert G. Hoyland,p.121\u201d g\u00f6sterilmektedir.<\/p>\n Bkz.:www.revolvy.com\/main\/index.php?s=Homily%20on%20the%20Child%20Saints%20of%20Babylon] (MHK). Bu metinde M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n uygulamalar\u0131ndan sadece namaz ve oru\u00e7\u2019tan bahsedilmi\u015f olmas\u0131, muhtemelen bu ikisinin Yahudi, H\u0131ristiyan ve M\u00fcsl\u00fcmanlarda ortakla\u015fa bulunmas\u0131ndan ileri gelmi\u015f olsa gerektir (s.140).<\/p>\n Patrik I. John \u0130le Bir Arap Kumandan Aras\u0131nda Ge\u00e7en Diyalog<\/em><\/p>\n G\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc kadar\u0131yla bize ula\u015fan en eski diyalog\u00a0 olan bu S\u00fcryanice metin, \u0130slami \u00f6\u011fretiye dair bize bilgi veren en eski H\u0131ristiyan kaynakl\u0131 malumat say\u0131l\u0131r. MS. 648 \u00f6ncesine ve muhtemelen MS.644(May\u0131s) tarihine ait bu metin \u00e7ok erken d\u00f6nemden itibaren M\u00fcsl\u00fcmanlarla H\u0131ristiyanlar\u0131n birbirleriyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131p dini konularda konu\u015ftuklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan kayda de\u011ferdir. Bu metinde, ne tart\u0131\u015fmada rol alan M\u00fcsl\u00fcman kumandan kendi inan\u00e7lar\u0131 konusunda kapsaml\u0131 bir bilgi vermekte, ne de onun inan\u00e7lar\u0131 H\u0131ristiyan perspektifinden sunulmaktad\u0131r. Mamafih sorduklar\u0131 \u2013 mesela sonu\u00e7ta ger\u00e7ek tek bir kutsal kitap olmas\u0131 gerekti\u011fi sonucuna yol a\u00e7an \u201cb\u00fct\u00fcn vahiylerin birli\u011fi\u201d ve \u0130sa\u2019n\u0131n Tanr\u0131\u2019n\u0131n o\u011flu oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn reddi gibi – sorulardan\u00a0 M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n H\u0131ristiyanlar hakk\u0131nda baz\u0131 kesin kanaatlere sahip olduklar\u0131 sonucu \u00e7\u0131kar\u0131labilir (s.141).<\/p>\n Sahte Sebeos Ermeni Tarihi (The Armenian History of Pseudo-Sebeos)<\/em><\/p>\n \u201cPatrik I. John \u0130le Bir Arap Kumandan Aras\u0131nda Ge\u00e7en Diyalog\u201d adl\u0131 metinden k\u0131sa bir s\u00fcre sonras\u0131na ait [MS. 655 veya 661 tarihine ait olmas\u0131 muhtemel olan, ancak\u00a0 do\u011fum yeri ve tarihi bilinmeyen](MHK)\u00a0 Sebeos adl\u0131 birine ait bir Ermeni tarihi Arap fetihlerine ve Muhammed\u2019e dair olduk\u00e7a geni\u015f bilgi vermektedir. Yazar bu bilgileri M\u00fcsl\u00fcman esirlerden ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrmektedir. 42. B\u00f6l\u00fcmde Muhammed ele al\u0131nmaktad\u0131r. Yazar\u0131n \u0130slam\u2019\u0131n k\u00f6kenleri konusunda olduk\u00e7a iyi bilgi sahibi oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Uzunca bir metinde \u0130smail o\u011fullar\u0131ndan Mahmet(Muhammed) adl\u0131 bir t\u00fcccar\u0131n \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 ve kendisinin Tanr\u0131\u2019n\u0131n emri ile do\u011fru yolu g\u00f6stermek \u00fczere g\u00f6nderilmi\u015f oldu\u011funu s\u00f6yledi\u011fi belirtilmektedir.<\/p>\n Metinde verilen bilgilerin bir k\u0131sm\u0131 ger\u00e7ekten de do\u011fru g\u00f6r\u00fcnmektedir, zira Muhammed\u00a0 ger\u00e7ekten de t\u00fcccar idi, tek tanr\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 tebli\u011f edip puta tap\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 kald\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Le\u015f yemek, i\u00e7ki i\u00e7mek, yalan s\u00f6ylemek ve zina etmek gibi konularda yasaklay\u0131c\u0131 h\u00fck\u00fcmler getirmi\u015fti. Muhammed\u2019in \u0130brahim ve Musa\u2019ya g\u00f6ndermede bulundu\u011fu da ifade edilmekteydi. Bu metnin MS. 670 y\u0131l\u0131na ait oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeki de\u011ferlendirme g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nacak olursa, bu tarihte yazar\u0131n \u0130slam konusunda\u00a0 nas\u0131l olup ta bu kadar\u00a0 \u00e7ok bilgi sahibi olabildi\u011fi hususu olduk\u00e7a \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131d\u0131r. Bildi\u011fim kadar\u0131yla bu yazar\u0131n sundu\u011fu malumat\u0131n bir benzeri \u00e7a\u011fda\u015f H\u0131ristiyan kaynaklar\u0131n\u0131n hi\u00e7birisinde mevcut de\u011fildir. Sebeos\u2019un Filistin\u2019in istilas\u0131na dair verdi\u011fi bilgiler de tarihi ger\u00e7eklerle uyu\u015fmaktad\u0131r. Mesela MS. 634 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan Ecnadeyn sava\u015f\u0131nda Bizans ordusunun komutan\u0131n\u0131n Herakliy\u00fcs\u2019\u00fcn karde\u015fi Theodoros oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeki bilgiler tamamen do\u011frudur. Filistin\u2019in – kendilerini \u0130brahim soyundan geldi\u011fini kabul eden Araplar taraf\u0131ndan \u2013 fethedilmesini de yazar, Tanr\u0131\u2019n\u0131n Filistin\u2019i \u0130brahim\u2019in z\u00fcrriyetine bah\u015fedece\u011fine dair vadine ba\u011flamaktad\u0131r.<\/p>\n Patricia Crone, Michael Cook, Moshe Gil, John Wansborough, Sydney Griffith ve Averil Cameron gibi bu metnin tarihi ger\u00e7ekli\u011fini ve inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorgulayanlara mukabil makalenin yazar\u0131, bu metnin toptan reddinin savunulacak bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, zira metinde inkar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan bir\u00e7ok tarihi detaylardan bahsedildi\u011fini, bunun da Sebeos\u2019un muhtemelen \u00e7a\u011fda\u015f tarihi kaynaklara ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi\u011fini ifade etmektedir.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda Sebeos Yahudilerle Araplar\u0131n yak\u0131n ili\u015fki i\u00e7erisinde oldu\u011fu d\u00f6nemde Yahudilerin Mabed(Temple)i yeniden in\u015fa etmeye te\u015febb\u00fcs ettiklerine dair iddias\u0131 da inan\u0131lmaz g\u00f6r\u00fcnmemektedir. Mamafih Araplar buna izin vermediler ve Mabed\u2019in yeri olan tepeyi kendi ibadet mekanlar\u0131 haline getirdiler. Tabiat\u0131yla Sebeos\u2019un\u00a0 bahsetti\u011fi bu mekan\u0131n daha sonra el-Aksa camiinin in\u015fa edilece\u011fi tepe oldu\u011fu muhakkakt\u0131r(s. 141-144).<\/p>\n