{"id":525,"date":"2018-03-05T13:29:34","date_gmt":"2018-03-05T12:29:34","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/?p=525"},"modified":"2018-03-27T16:20:50","modified_gmt":"2018-03-27T14:20:50","slug":"ilk-islam-imparatorlugunun-ve-dininin-sikke-goeruentuelerinde-gelisen-temsili","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/?p=525","title":{"rendered":"5. \u0130lk \u0130slam \u0130mparatorlu\u011funun ve Dininin Sikke G\u00f6r\u00fcnt\u00fclerinde Geli\u015fen Temsili – THE QUR\u2019AN IN CONTEXT (Ba\u011flam\u0131 \u0130\u00e7inde Kur\u2019an) \u00d6zet"},"content":{"rendered":"

\u00c7ok \u00d6nemli \u0130lk Ony\u0131llar<\/em><\/p>\n

\u0130slami teoloji\/\u00f6\u011freti\u00a0 ve onun imparatorluk ideas\u0131, Helenistik Roma ve \u0130ran temelleri \u00fczerinde\u00a0 ve H\u0131ristiyanl\u0131k, Yahudilik, Yeni Eflatunculuk ve Zerd\u00fc\u015ftl\u00fck kar\u015f\u0131s\u0131nda nas\u0131l geli\u015fti? (Yazar bu arada Orta\u00e7a\u011f \u0130slam kaynaklar\u0131nda \u201cimparatorluk (empire)\u201d ya da \u201cdevlet (state)\u201d kavramlar\u0131n\u0131n ge\u00e7medi\u011fini, buna mukabil \u201cDaru\u2019l-\u0130slam\u201d ve \u201cDaru\u2019l-Harb\u201d gibi kavramlar\u0131n kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, muhtemelen \u0130slam\u2019\u0131n bizzat kendisini evrensel g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in bu tabire ihtiya\u00e7 duyulmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmektedir). 1970\u2019lerden bu yana bu \u00e7ok tart\u0131\u015fmal\u0131 mesele, bu konudaki resmi\/yerle\u015fik kabullere kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fclen pek \u00e7ok \u015f\u00fcpheci polemiklere yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Bu konudaki anla\u015fmazl\u0131\u011f\u0131n s\u00fcrmesi, \u0130slam\u2019\u0131n ilk onlu y\u0131llar\u0131na dair \u015f\u00fcphe ve tart\u0131\u015fma g\u00f6t\u00fcrmeyen pek az Arap kayna\u011f\u0131n bulunmas\u0131ndan kaynaklan maktad\u0131r. 70\u2019li y\u0131llardan sonra bu tart\u0131\u015fmalar konusunda epey\u00a0 ilerleme kaydedilmesine ve bu alanda bilhassa Arap-\u0130slam kaynaklar\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki kaynaklara bir y\u00f6nelim g\u00f6r\u00fclmesine ra\u011fmen, sadece Robert Hoyland 1997\u2019de mevcut Arap\u00e7a metinlerden \u00f6nceki d\u00f6neme ait, Arap- \u0130slam gelene\u011fi d\u0131\u015f\u0131ndaki kaynaklar\u0131 sistematik bir incelemeye tabi tutmu\u015ftur. 2003\u2019te Jeremy Johns \u0130slam\u2019\u0131n ilk yetmi\u015f y\u0131l\u0131na ait hala varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koruyan arkeolojik, epigrafik ve n\u00fcmizmatik kaynaklar\u0131 tetkik ederek, erken d\u00f6nem \u0130slam tarihinin en kayda de\u011fer d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131n\u0131n Abdulmelik b. Mervan d\u00f6nemi oldu\u011fu sonucuna vard\u0131. 2006\u2019da Hoyland yeni epigrafik malzemeler toplay\u0131p sundu ve bu s\u00fcre\u00e7te \u00f6zellikle Muaviye b. Ebi Sufyan\u2019\u0131n oynad\u0131\u011f\u0131 rol\u00fc vurgulad\u0131. 1990\u2019lardan itibaren \u0130slam sikkelerine olan ilgi m\u00fcthi\u015f bir \u015fekilde artt\u0131 ve bu sikkelerdeki yaz\u0131 ve resimler konuyla ilgili tart\u0131\u015fmalarda g\u00f6r\u00fclmedik bir bi\u00e7imde \u00f6nem kazand\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu sikkeler bu yeni dinin olu\u015fum d\u00f6nemine ve onun \u0130spanya\u2019dan Orta Asya\u2019ya uzanan imparatorlu\u011funa dair birinci elden ba\u011f\u0131ms\u0131z ve \u00e7a\u011fda\u015f ye\u011fane kesintisiz kaynak olma \u00f6zelli\u011fine sahipti. \u0130\u015fte yazar makalesinde,\u00a0 siyasi tarih ve sanat tarihi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131n VII. yy sikkelerinin n\u00fcmizmatik i\u00e7eriklerini s\u0131k s\u0131k ihmal etti\u011fi bir ortamda, ilk \u0130slam sikkelerine dair ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n son durumuna dair bilgi vermeyi ama\u00e7lamaktad\u0131r (S.149-150).<\/p>\n

\u0130kinci \u201cfitne\u201d D\u00f6nemine Kadar G\u00fcc\u00fcn ve Dinin Temsili<\/em><\/p>\n

\u0130lk Evre : M.636\u2019dan yakla\u015f\u0131k 656 y\u0131l\u0131na kadar.<\/em><\/p>\n

\u0130slam ordular\u0131 \u00fc\u00e7 b\u00fcy\u00fck para dola\u015f\u0131m b\u00f6lgesini h\u0131zla fethetti ve bu b\u00f6lgelerdeki mali ve parasal organizasyonlar\u0131 devrald\u0131: Merkezde Bizans topraklar\u0131, Do\u011fu\u2019da Sasani imparatorlu\u011fu, Bat\u0131\u2019da ise Germanik Kuzey Afrika ve \u0130spanya.<\/p>\n

\u0130lk onlu y\u0131llarda Yermuk sava\u015f\u0131ndan sonra muhtemelen Abdulmelik\u2019in reformlar\u0131na kadar Suriye\u2019de bak\u0131r Bizans paralar\u0131 tedav\u00fclde kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bizans kaybedilen Suriye ve Kuzey Mezopotamya topraklar\u0131nda tedav\u00fclde olan bak\u0131r paralara ek olarak \u00f6nemli miktarda yeni bas\u0131lan bak\u0131r para tedarikine devam etmi\u015ftir. Bu para tedariki M. 640 y\u0131llar\u0131nda yava\u015flam\u0131\u015f ve M. 650-655 y\u0131llar\u0131nda sona ermi\u015ftir. Bu tarih \u0130stanbul\u2019da Bizans\u2019\u0131n bak\u0131r para \u00fcretiminin d\u00fc\u015f\u00fc\u015f d\u00f6nemine kabaca denk d\u00fc\u015fmektedir. \u00d6te yandan bu tarihlerde Muaviye Bizans ile bir anla\u015fma yapm\u0131\u015f ve bunu ba\u015fkalar\u0131 da izlemi\u015fti ki, bunlar\u0131n en \u00f6nemlisi M. 658 y\u0131l\u0131ndaki anla\u015fmad\u0131r.<\/p>\n

Bizans\u2019\u0131n kaybetti\u011fi topraklara yine de bak\u0131r para ihra\u00e7 etmeye devam etmesinin siyasi a\u00e7\u0131dan izah\u0131 nedir? Roma-Bizans bu toprak kayb\u0131na ra\u011fmen hala kendisini yumu\u015fak s\u0131n\u0131rlar\u0131 da olan evrensel bir d\u00fcnya imparatorlu\u011fu olarak g\u00f6r\u00fcyordu. \u00dcstelik bu bak\u0131r para ihrac\u0131 Bizans hazinesi i\u00e7in de karl\u0131 bir i\u015fti. Para de\u011fi\u015fimi yapan sarraflar ve t\u00fcccarlar muhtemelen ticari konularda arac\u0131l\u0131k ediyorlard\u0131. \u0130lk fetihlerde \u0130slam muhtemelen sadece hen\u00fcz geli\u015fmemi\u015f temel bir teolojiye sahipti ve bu y\u00fczden orduya kat\u0131lan askeri birliklerdeki M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n bilgisi de muhtemelen elementer d\u00fczeydeydi. Hen\u00fcz \u0130slam\u2019\u0131n H\u0131ristiyanl\u0131k, Yahudilik, Zerd\u00fc\u015ftl\u00fck ve ge\u00e7 yeni Eflatuncu \u015fekliyle putperest pantheon ile rekabet edebilecek geli\u015fmi\u015f bir teolojik sistemi olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, d\u0131\u015far\u0131dan bakarak\u00a0 Bizans\u2019\u0131n \u0130slam\u2019\u0131 yeni ve e\u015fit bir din olarak alg\u0131lamamas\u0131, aksine onu ge\u00e7ici toprak kayb\u0131na yol a\u00e7an tehditkar bir ayaklanma gibi ; dini a\u00e7\u0131dan da Yahudi-H\u0131ristiyan k\u00f6kenli sap\u0131k bir hareket gibi g\u00f6rm\u00fc\u015f olma ihtimali s\u00f6z konusudur. Din konusunda taraf tutmayan ve herkesi ku\u015fat\u0131p herkese tarafs\u0131z davranan Roma imparatorlu\u011funun, her iki a\u00e7\u0131dan da \u0130slam\u2019\u0131 kendisinin evrenselli\u011fine y\u00f6nelik bir tehdit olarak alg\u0131lamas\u0131 s\u00f6z konusu de\u011fildi. B\u00fct\u00fcn bu sebeplerle Bizans M\u00fcsl\u00fcmanlarla olan ili\u015fkilerini s\u00fcrd\u00fcrmekten geri\u00a0 kalmam\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n

Bu ilk onlu y\u0131llarda Arap-\u0130slam liderleri kendilerine ait bir imparatorluk ideolojisi geli\u015ftirmi\u015f de\u011fillerdir. Elbette bir devlete ve kurumlar\u0131na sahip olmakla \u00fcniversal bir imparatorlu\u011fa sahip olmak ayn\u0131 \u015fey de\u011fildir. B\u00fct\u00fcn ba\u015far\u0131l\u0131 fetihlere ra\u011fmen Arap-\u0130slam elit, evrensel bir d\u00fczenin kurulabilmesinin sadece ba\u015fkenti Constantinople olan Roma imparatorlu\u011fu \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f olmal\u0131d\u0131rlar. Peki bu hipotezi destekleyen deliller nelerdir? \u0130lk olarak Roma ideas\u0131 [Araplar aras\u0131nda] yayg\u0131n ve tarihi bak\u0131mdan g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ideayd\u0131. Zira Biladu\u2019\u015f-\u015e\u00e2m (Suriye), Kuzey\u00a0 Mezopotamya ve \u00f6zellikle Gassaniler yedi y\u00fczy\u0131l Roma ideas\u0131na maruz kald\u0131lar. Yedinci y\u00fczy\u0131lda Orta Asya\u2019da Hunlu bir lider kendisine \u201cRoma Sezar\u0131\u201d unvan\u0131n\u0131 vermi\u015fti. Hatta Peter Thorau, emperyal Roma ideas\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 ideolojisinde dahi devam etti\u011fini s\u00f6ylemektedir. [Bu ba\u011flamda Fatih\u2019in hem Osmanl\u0131 sultan\u0131 hem de Roma\u2019n\u0131n varisi olmak gibi bir niyeti oldu\u011funa dair s\u0131k s\u0131k dile getirilen bir iddiaya i\u015faret etmek faydal\u0131 olabilir](MHK). \u0130kinci olarak, III\/IX yy. ba\u015flar\u0131na kadar \u0130stanbul\u2019u fethetmek i\u00e7in s\u0131k s\u0131k yap\u0131lan te\u015febb\u00fcsler bu \u015fehre verilen \u00f6nemin bir g\u00f6stergesidir. Buna mukabil Bizans ta otoritesini Filistin ve M\u0131s\u0131r\u2019da yeniden tesis etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc olarak (Roma-Bizans) \u0130stanbul\u2019un K\u0131yamet\u2019ten \u00f6nce fethedilece\u011fine dair rivayet, evrensel bir (Roma) imparatorlu\u011funun \u0130slami versiyonu ger\u00e7ekle\u015fmedik\u00e7e K\u0131yamet\u2019in kopmayaca\u011f\u0131 anlam\u0131na da gelmektedir (s.151-155).<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bunlardan sonra ilk \u0130slam sikkeleri meselesine geri d\u00f6nen yazar, Bizans bak\u0131r paralar\u0131n\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131layamamas\u0131 ve di\u011fer sebeplerle bu paralar\u0131n \u2013 muhtemelen Humus\u2019ta bas\u0131lan – taklitlerinin piyasaya s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc, bu taklit bak\u0131r paralar\u0131n \u00fcst\u00fcnde II. Konstantin\u2019in ayakta duran resminin bulundu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n

Suriye ve Kuzey Mezopotamya\u2019da bu taklit Bizans bak\u0131r paralar\u0131n\u0131n sorumlusu kimdi? Tam olarak bunun cevab\u0131 bilinmemektedir; ancak askeri garnizonlardaki komutanlar, \u015fehirlerde valiler, t\u00fcccar ve para takas\u0131 yapan sarraflar taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015f olabilir. \u00d6te yandan fetihlerle ilgili bilgilerden anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re fetihleri yapan M\u00fcsl\u00fcman askeri kabile liderleriyle muhatap olanlar, fethedilen \u015fehirleri temsil eden b\u00f6lge kiliselerine mensup \u015fehirli elitlerdi. Keza Emevi sivil y\u00f6netiminin ba\u015flang\u0131c\u0131ndaki idari dayana\u011f\u0131 da bu kesimlerdi. Mamafih Muaviye zaman\u0131nda merkezi bir idari-mali bir ayg\u0131t yoktu, b\u00f6yle bir\u00a0 ayg\u0131t\u0131n ilk defa Abdulmelik ve halefleri taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fi de ifade edilmektedir (S.155-157).<\/p>\n

Ayr\u0131\u015fma Evresi:\u00a0 Emevi \u201c\u0130mparatorluk \u0130maj\u0131\u201d Bak\u0131r Sikkeleri<\/em><\/p>\n

Bizans bak\u0131r paralar\u0131n\u0131n ithali ve bilahare taklit para bas\u0131lmas\u0131 ard\u0131ndan gelen a\u015fama 40-50\/660-670\u2019li y\u0131llarda ba\u015flay\u0131p 72-74\/691-694\u2019l\u00fc y\u0131llara kadar devam eden d\u00f6nemdir ki, bundan sonra Mervan reformlar\u0131 d\u00f6nemi gelmektedir. D\u0131me\u015fk, Taberiye ve Humus \u015fehirlerinde bas\u0131lan sikkeler \u00fczerinde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar, bunlar\u0131n kalite olarak \u0130stanbul\u2019da bas\u0131lan Bizans sikkelerinden daha kaliteli ve kal\u0131plar\u0131n\u0131n da daha titiz haz\u0131rlanm\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Dikkat \u00e7ekici olan\u00a0 bu resmi normal sikkelerde hala Bizans sikkelerindeki imparator ve ha\u00e7 simgelerinin yer almas\u0131, ancak farkl\u0131 olarak sikkelerin ge\u00e7erlili\u011fini g\u00f6steren Yunanca ve\/veya\u00a0 Arap\u00e7a yaz\u0131lar\u0131n bulunmas\u0131d\u0131r.(Mesela bu sikkelerden baz\u0131lar\u0131nda Yunanca \u201cHalid\u201d ismi nak\u015fedilmi\u015f olup, bunun Halid b. el-Velid olup olamayaca\u011f\u0131 da tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r). Ayr\u0131ca caiz, vef\u00e2 li\u2019llah, vefiyye, tayyib, bismillah gibi ifadeler sikkelerin dizayn\u0131na yerle\u015ftirilmi\u015ftir. Bu Arap\u00e7a yaz\u0131lara ra\u011fmen Muaviye d\u00f6neminde yerli halk muhtemelen paralardaki H\u0131ristiyan sembollere s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131 al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, \u00fczerinde ha\u00e7 resmi bulunmayan paralar\u0131 reddetme e\u011filimi g\u00f6stermi\u015f olabilir(s.157-158). Nitekim Maruni bir kronikte ifade edildi\u011fine g\u00f6re Muaviye\u2019nin alt\u0131n ve g\u00fcm\u00fc\u015f para basma uygulamas\u0131 , \u00fczerinde ha\u00e7 i\u015faret bulunmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in yerli halk taraf\u0131ndan kabul g\u00f6rmemi\u015ftir (s.161).\u00a0 Daha sonraki d\u00f6nemlerde de farkl\u0131 Bizans paralar\u0131n\u0131n kopyaland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu d\u00f6nemde ekonomik ve demografik n\u00fcfus art\u0131\u015f\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak k\u00fc\u00e7\u00fck sikkelere de ihtiya\u00e7 duyulmu\u015f, ancak bunlar \u00fczerinde devleti veya dini temsil eden sembollere yer verilmemi\u015ftir (S.158-159).<\/p>\n

Eski Sasani b\u00f6lgesi<\/em><\/p>\n

Sasani ordusu pe\u015fin \u00f6demeye dayal\u0131 idi ve parasal ekonomi – zay\u0131flayan ve adem-i merkeziyete maruz kalan\u00a0 Bizans\u2019\u0131n aksine-\u00a0 dikkat \u00e7ekici derecede merkezi kontrol alt\u0131ndayd\u0131. O kadar ki, M. 628 y\u0131l\u0131nda II. H\u00fcsrev\u2019e yap\u0131lan suikaste veM.641\u2019de\u00a0 Nihavend sava\u015f\u0131nda ordunun tamamen imha edilmi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen Sasani kurumlar\u0131 ve para ekonomisi\u00a0 bozulmaks\u0131z\u0131n oldu\u011fu gibi kalm\u0131\u015ft\u0131. \u0130slami fatihler\u00a0\u00a0 – Roma gelene\u011fine daha yak\u0131n duran Emeviler\u2019in aksine –\u00a0 Abbasiler d\u00f6nemine kadar Sasani\u00a0 evrensel imparatorlu\u011funu\u00a0 iddias\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeye te\u015febb\u00fcs etmemi\u015flerdir (s. 161- 162). 30\/6502li y\u0131llarda Basra kad\u0131l\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 para basma yetkilileri sikkelere Pehlevi dilinde hicri tarih koymaya ba\u015flad\u0131 (s.163).<\/p>\n

D\u00e2r\u00e2bjird Sasani hanedan\u0131n\u0131n Fars eyaletinde \u00f6nemli bir \u015fehir olup, Muaviye ad\u0131na ilk sikkeler de burada bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sikkelerde \u201cMuaviye\u201d ad\u0131 Pehlevi yaz\u0131s\u0131yla, \u201cEmiru\u2019l-Mu\u2019min\u00een\u201d unvan\u0131 ise fars\u00e7aya terc\u00fcme edilerek bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk \u201cfitne\u201dden sonra M. 656-661 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Emevi valileri \u201cAllah\u201d ad\u0131n\u0131n ge\u00e7ti\u011fi \u2013 bismillah rabb\u00ee gibi – \u00e7e\u015fitli terkipleri paralar \u00fczerine nak\u015fetmi\u015flerdir (s. 165).<\/p>\n

\u0130kinci \u201cFitne\u201d : Zubeyr\u00ee\u00a0 ve Haric\u00ee Tehdit<\/em><\/p>\n

Hedefleri ve ama\u00e7lar\u0131 hakk\u0131nda ancak Abbasi d\u00f6nemi Emevi kar\u015f\u0131t\u0131 literat\u00fcrden dolayl\u0131 olarak\u00a0 bilgi edinebildi\u011fimiz\u00a0 Abdullah b. ez-Zubeyr\u2019in do\u011fu b\u00f6lgesi valisinin Fars eyaletinin B\u00ee\u015f\u00e2pur kentinde bas\u0131lan paralar\u0131n kenar\u0131na ilk defa \u201cMuhammed Rasulullah\u201d ibaresini nak\u015fetti\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir(s. 166-167). Yine 70\/689-690\u00a0 y\u0131l\u0131nda muhtemelen haricilerin kontrol\u00fcndeki Kirman \u015fehrinde bas\u0131lan bir paran\u0131n \u00fczerinde de \u201cMuhammed Rasulullah\u201d ifadesi nak\u015fedilmi\u015ftir ki bu \u00f6rnekler gerek Abdullah b. ez-Zubeyr idaresinin gerekse Haricilerin yeni emperyal \u0130slami d\u00fczenin\u00a0 Peygamber ismi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla\u00a0 propagandas\u0131n\u0131 yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir(s. 168). M. 72 y\u0131l\u0131nda Zubeyri vali Abdulaziz b. Abdillah b. \u00c2mir paralardan Zerd\u00fc\u015ft\u00a0 ate\u015f suna\u011f\u0131n\u0131 kald\u0131r\u0131p yerine \u2013 Pehlevi yaz\u0131s\u0131yla ama Fars\u00e7a olarak – kelime-i \u015fehadeti koymu\u015ftur (s. 169).<\/p>\n

Emevi \u0130mparatorlu\u011funun Yeni \u0130deolojik Formu : \u0130slam\u2019\u0131n ve imparatorlu\u011funun sembolik temsili konusunda deneme ve hata(lar).<\/em><\/p>\n

Abdulmelik b. Mervan\u2019\u0131n ve onun\u00a0 \u201ckadir-i mutlak\u201d do\u011fu b\u00f6lgesi valisi el-Haccac\u00a0 b. Yusuf\u2019un reformlar\u0131 ve faaliyetleri ilk elde,\u00a0 bir yandan ma\u011flup olmu\u015f\u00a0 Zubeyr\u00ee hareketini\u00a0 entegre etme, \u00f6te yandan da\u00a0 daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir hareket olan \u201cHariciler\u201din olu\u015fturdu\u011fu\u00a0 tehditlere \u00a0<\/em>kar\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir reaksiyon sergileme amac\u0131na y\u00f6nelik\u00a0 giri\u015fimler olarak g\u00f6r\u00fclebilir. \u0130\u015fte tam da bu anda \u0130slam imparatorlu\u011fu fikri kendi ideolojisi i\u00e7erisinde do\u011fmaya ba\u015flar. Ba\u015far\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde kontrol edilebilecek\u00a0 \u201c dini imparatorluk k\u00fclt\u00fc\u201dn\u00fc temsil etmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan Mekke \u00e7ok uzak d\u00fc\u015f\u00fcyordu. 72\/691-2 y\u0131l\u0131nda Abdulmelik bug\u00fcnk\u00fc Kubbetu\u2019s-Sahra ile Mescid-i Aksa\u2019y\u0131\u00a0 Kud\u00fcs\u2019te in\u015fa ettirdi ki, bunlar \u00e7ok b\u00fcy\u00fck ihtimalle\u00a0 yeni \u0130slam imparatorlu\u011funun ilk mimari tezah\u00fcrleri idiler. Bunun i\u00e7in Kud\u00fcs\u2019\u00fcn se\u00e7ilmi\u015f olmas\u0131yla, bu yeni imparatorluk dinini Yahudi-H\u0131ristiyan gelene\u011fine ve Orta\u00e7a\u011f d\u00fcnyas\u0131n\u0131n merkezine yerle\u015ftirmi\u015f oluyordu. Bu reformlar\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak y\u00f6netim, hem yerli [gayr-i muslim] halk\u0131n reddetmeyip kabul edebilece\u011fi, hem de \u0130slam\u2019\u0131n ve imparatorlu\u011funun sembollerini ta\u015f\u0131yacak \u015fekilde sikkeleri\u00a0 yeniden tasarlad\u0131 ve \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerde birtak\u0131m denemeler yap\u0131ld\u0131. \u201cMuhammed Rasulullah\u201d ve \u201cLa ilahe illallah\u201d\u00a0 bu yeni paralar\u0131n tasar\u0131m\u0131nda tekrarlanan form\u00fcller idi. Bunlar \u00f6nceki paralarda yer alan ha\u00e7, sunak ve alt\u0131n \u015famdan(menorah) gibi sembollere alternatif \u0130slami semboller idi. Sadece Allah\u2019\u0131n el\u00e7isi olan \u201cbe\u015fer\u201d Muhammed\u00a0 neredeyse ilahi vahiy derecesinde kutsal bir mevkie y\u00fckseltildi(s.170) . Muhtemelen bu sikke reformu 72\/691-2\u2019de \u015eam\u2019da ba\u015flad\u0131 ve Kufe ile Basra\u2019da geli\u015fti , ard\u0131ndan di\u011fer b\u00f6lgelere yay\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Suriye\u2019de \u0130lk Denemeler<\/em><\/p>\n

En ge\u00e7 72 y\u0131l\u0131nda Abdulmelik Suriye\u2019de sikke tasar\u0131mlar\u0131na ba\u015flad\u0131. Herakliy\u00fcs d\u00f6nemine ait\u00a0 sikkeler, \u00fczerindeki anakronik Yunan simgeleri oldu\u011fu gibi b\u0131rak\u0131larak taklit edildi. Rakip\u00a0 H\u0131ristiyan imparatorlu\u011funun sembolleri\u00a0 sikkelerden tedrici olarak kald\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n

72 y\u0131l\u0131ndan \u00f6nce Suriye\u2019de g\u00fcm\u00fc\u015f sikke(dirhem\/drahm) bilinmiyordu, bu y\u00fczden 72 y\u0131l\u0131nda \u015eam\u2019a ,Ak\u00fbla\/Kufe\u2019den bir g\u00fcm\u00fc\u015f para basma at\u00f6lyesi getirildi. Ak\u00fbla dirhemleri gibi yeni Mervani dirhemlerinde de tedav\u00fcldeki Sasani dirhemleri \u00f6rnek al\u0131nd\u0131 ve bu dirhemlerdeki \u015eehin\u015f\u00e2h ve ate\u015f suna\u011f\u0131 sembolleri muhafaza edildi. Dirhemler imzas\u0131z idi ve peygamberli\u011fine veya di\u011fer \u00f6zelli\u011fine at\u0131fta bulunmaks\u0131z\u0131n Pehlevi dilindeMHMT ya da Arap\u00e7a Muhammed yaz\u0131l\u0131 sikkeler muhtemelen el-Hira, Harran veya Suriye\u2019deki Cund K\u0131nnesrin\u2019de bas\u0131lan sikkeler idi. Alt\u0131n sikkeler de benzer bir s\u00fcre\u00e7ten ge\u00e7mi\u015fti (s.171-172).<\/p>\n

Muhtemelen 73\/691-2 y\u0131l\u0131nda ama 74\/693-4 y\u0131l\u0131ndan \u00f6nce sikkelerden imparator fig\u00fcrlerindeki\u00a0 ha\u00e7\u00a0 tamamen kald\u0131r\u0131ld\u0131 ve sikkelerin di\u011fer y\u00fcz\u00fcne merdivenler\/basamaklar \u00fczerindeki direk \u00fczerine yerle\u015ftirilmi\u015f k\u00fcre sembol\u00fc kondu(s.174).<\/p>\n

Suriye ve Kuzey Mezopotamya \u0130\u00e7in Kal\u0131c\u0131 Form\u00fcl : \u0130mparatorlu\u011fun Temsili Olarak Halife<\/em><\/p>\n

74-77\/693-696\u00a0 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Suriye\u2019de ideolojik olarak daha kal\u0131c\u0131 ve neredeyse tek tip bir imparatorluk sembol\u00fc\u00a0 olu\u015fturuldu:\u00a0 Alt\u0131n ve bak\u0131r sikkelerin \u00f6ny\u00fcz\u00fcne \u201cayakta duran halife\u201d sembol\u00fc .[Mamafih\u00a0 Hoyland taraf\u0131ndan bunun halife sembol\u00fc de\u011fil\u00a0 Peygamber\u2019in sembol\u00fc oldu\u011fu, zira\u00a0 Kud\u00fcs, Harran ve er-Ruha(Urfa) bak\u0131r sikkelerinde sembol\u00fcn yan\u0131nda Muhammed ad\u0131n\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 da ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr]. De\u011ferli metallerden bas\u0131lan sikkeler genellikle imzas\u0131z ise de baz\u0131 bak\u0131r sikkelerde Abdulmelik\u2019in ad\u0131 yer almaktad\u0131r. Bu imparator fig\u00fcrlerinde \u00f6nemli bir detay, kabzas\u0131ndan s\u0131k\u0131ca tutulmu\u015f k\u0131n\u0131ndaki uzun ve geni\u015f bir k\u0131l\u0131\u00e7t\u0131r.<\/p>\n

75\/694-5 y\u0131l\u0131nda \u015eam\u2019da g\u00fcm\u00fc\u015f sikke(dirhem)lerde \u00f6n y\u00fczde \u015eehin\u015fah fig\u00fcr\u00fc kalm\u0131\u015f,arka y\u00fcz\u00fcne de ayakta duran halife fig\u00fcr\u00fc konmu\u015f, her iki y\u00fcz\u00fcne de ilk defa Arap\u00e7a olarak \u201cemiru\u2019l-muminin\u201d ibaresi konmu\u015ftur. Bu paralarda yine ilk olarak \u201cHalifetu\u2019llah\u201d ibaresi nak\u015fedilmi\u015ftir(s.175-176).<\/p>\n

Bu arada yazar sikkelerde g\u00f6r\u00fclen \u201chalife\u201d kelimesinin \u00e7e\u015fitli kullan\u0131mlar\u0131na dair bilgiler vermeyi de ihmal etmemi\u015ftir ki, bu c\u00fcmleden olmak \u00fczere ilk halife Ebubekir\u2019in \u201cHalifetu Rasulillah\u201d , daha sonra \u201cHalifetu Halifeti Rasulillah\u201dtamlamas\u0131n\u0131 kullan\u0131rken, Hz. Osman ile birlikte \u201cHalifetu\u2019llah\u201d tamlamas\u0131n\u0131n kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve Emeviler d\u00f6neminde devam edip sikkelere de nak\u015fedildi\u011fine dair bilgiler\u00a0 sunmaktad\u0131r(s.177).<\/p>\n

Merdivenler\/basamaklar \u00fczerindeki direk \u00fczerine yerle\u015ftirilmi\u015f k\u00fcre fig\u00fcr\u00fc \u00fczerine yap\u0131lan yorumlara da geni\u015f yer verilmi\u015ftir. Baz\u0131 bulgulara g\u00f6re bu \u0130slam \u00f6ncesine ait Roma ikonografisiyle paralellik arz eden bir fig\u00fcr iken, baz\u0131 yorumlara g\u00f6re bu fig\u00fcrdeki direk \u201ckutb\u201d ya da \u201comphalos(d\u00fcnyan\u0131n g\u00f6be\u011fi)\u201d\u00a0 ya da asl\u0131nda Peygamber\u2019in [bilhassa Cuma ve bayram namazlar\u0131nda ] yaslanmak i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131\u00a0 kad\u00eeb\/ \u00e2s\u00e2 olabilir ki, Emevi halifeleri i\u00e7in kraliyet amblemi i\u015flevi g\u00f6r\u00fcyordu. Bu fig\u00fcr\u00fcn neredeyse ayn\u0131s\u0131 Kud\u00fcs\u2019te\u00a0\u00a0 Ma\u2019daba \u2018daki me\u015fhur\u00a0 Kud\u00fcs mozaik haritas\u0131nda\u00a0 da yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 da\u00a0 belirten yazar, bu fig\u00fcr\u00fcn muhtemel k\u00f6kenlerinden bir di\u011ferine de i\u015faret etmektedir. B\u00fct\u00fcn bunlara ra\u011fmen yazar, bu fig\u00fcrlerin ikonografik \u00f6neminin tam olarak bilinmedi\u011fini de eklemektedir(s.178-180).<\/p>\n

Emeviler taraf\u0131ndan Suriyede bas\u0131lan alt\u0131n dinar sikkelere gelince, bunlar da ba\u015flang\u0131\u00e7ta Bizans \u201cnomisma\u201ds\u0131n\u0131 \u00f6rnek alm\u0131\u015f, ancak ha\u00e7 fig\u00fcr\u00fcn\u00fc kald\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Emevi sikkelerinde ha\u00e7 fig\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u2013 sadece Bizans imparatorlu\u011funun simgesi de\u011fil ayn\u0131 zamanda \u0130slami a\u00e7\u0131dan bir put olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnden – kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131na mukabil,\u00a0 Sasani sikkelerindeki ate\u015f suna\u011f\u0131n\u0131 kald\u0131rmamalar\u0131n\u0131n sebebi , bu sunak fig\u00fcr\u00fcn\u00fcn ha\u00e7 gibi ayn\u0131 zamanda bir imparatorluk simgesi olarak kullan\u0131lmam\u0131\u015f olmas\u0131 olabilir(s.181).<\/p>\n

Basra ve Kufe B\u00f6lgelerindeki Geli\u015fmeler<\/em><\/p>\n

Halife Mervan\u2019\u0131n karde\u015fi ve Kufe valisi olan Bi\u015fr b. Mervan\u2019\u0131n 73-75\/692-695 y\u0131lar\u0131 aras\u0131nda tedav\u00fcle soktu\u011fu sikkelerde Sasani sikkelerinde g\u00f6r\u00fclen ate\u015f suna\u011f\u0131 ve iki yan\u0131nda iki insan fig\u00fcr\u00fc yerine ortada ellerini yukar\u0131ya kald\u0131rarak dua eden bir hatip ile yan\u0131nda duran iki ki\u015fi fig\u00fcr\u00fc konmu\u015f, bir bak\u0131ma Sasani fig\u00fcr\u00fcndeki ate\u015f suna\u011f\u0131 ile ayakta dua eden hatip yer de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir.Ancak bu insan fig\u00fcrlerinin erken d\u00f6nem \u0130slam sikkelerindeki ilk\u00a0 insan fig\u00fcr\u00fc olmas\u0131n\u0131n (s.183) yazar taraf\u0131ndan i\u015faret edilmeyen bir \u00f6nemi daha vard\u0131r ki, bu da \u0130slam\u2019da resim yasa\u011f\u0131n\u0131n san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi kesin ve mutlak\u00a0 bir yasak olarak alg\u0131lanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermesinde yatmaktad\u0131r.<\/p>\n

73-75 y\u0131llar\u0131nda Mervanilerin Basra valisi Halid b. Abdillah ile onun yerine ge\u00e7en\u00a0 el-Haccac b. Yusuf 76-79 y\u0131llar\u0131nda tedav\u00fcle soktuklar\u0131 Sasani tarz\u0131 sikkelerde \u201cMuhammed\u00a0 Rasulullah\u201d\u00a0 ibaresini nak\u015fetmi\u015flerdir(s.183).<\/p>\n

Dinin Sembol\u00fc Olarak \u201cKelime-i \u015eehadet\u201d\u00a0 ve Evrensel \u0130mparatorlu\u011fun\u00a0 Sembol\u00fc Olarak \u201cAllah Kelam\u0131\u201d<\/em><\/p>\n

77-79\/696-699 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda bas\u0131lan sikkelerde ise \u0130slam\u2019\u0131n ve \u0130slam imparatorlu\u011funun simgesi olarak \u201cLailahe illallah vahdehu la \u015ferike lehu\u201d ibaresi ile \u0130hlas suresinin ba\u015flang\u0131c\u0131 kal\u0131c\u0131 bir bi\u00e7imde boy g\u00f6stermi\u015ftir. Bu ad\u0131m\u0131n Harici halife Katar\u00ee b.\u00a0 el-Fuc\u00e2\u2019a\u2019ya kar\u015f\u0131 kazan\u0131lan zafer sonras\u0131, Mervani y\u00f6netimini me\u015fruiyetini teminen imparatorlu\u011fun tamam\u0131na y\u00f6nelik bir dini propaganda olarak ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fini ifade eden yazar\u0131n(s.184) bu yorumuna ek olarak, bilhassa ihlas suresinin sikkelerde yer almas\u0131n\u0131n, H\u0131ristiyan teolojisine kar\u015f\u0131 \u0130slami bir cevap olarak okunmas\u0131 da \u2013 Oleg Grabar\u2019\u0131n \u0130slam mimarisinin olu\u015fumuna dair muhte\u015fem eserinde dikkat \u00e7ekti\u011fi \u00fczere- m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n

\u0130lk \u0130slam Sikkeleri\u00a0 Tarihinin\u00a0 ve \u0130mparatorlu\u011fun ve Dinin Temsilinin \u00d6zeti <\/em><\/p>\n

Yazar \u00f6zetle Z\u00fcbeyri ve Harici sava\u015flar\u0131na kadar \u0130slam sikkelerinde evrensel bir imparatorluk fikrinin g\u00f6rsel izlerine rastlamak m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015ft\u0131r.Mamafih\u00a0 ona g\u00f6re \u0130stanbul\u2019un fethedilmesi i\u00e7in yap\u0131lan te\u015febb\u00fcsler, Arap-\u0130slam elitlerinin Roma imparatorlu\u011funun evrensel y\u00f6netim d\u00fczeni iddias\u0131n\u0131 devralmak istedikleri \u015feklinde yorumlanabilir. Nitekim \u0130slam sikkelerinde Arap\u00e7a ve Yunanca yaz\u0131lar\u0131n ayn\u0131 anda kullan\u0131lmas\u0131 , keza Bizans imparatorlar\u0131n\u0131n ha\u00e7 ile birlikte resmedildi\u011fi fig\u00fcrlerin sikkelerde muhafaza edilmesi de, bir yandan bu paralar\u0131n piyasada tedav\u00fcl\u00fcn\u00fc\u00a0 sa\u011flama almak i\u00e7in olabilece\u011fi gibi,\u00a0 \u00f6te yandan da bu s\u00f6z konusu politik e\u011filimin bir ipucu olabilir.<\/p>\n

Yazar i\u015faret etmese de burada Abdulmelik d\u00f6nemine kadar sikkelerde Sasani \u015fehin\u015fah\u0131 ile Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fcn sembol\u00fc olan ate\u015f suna\u011f\u0131n\u0131n ve Bizans imparatorlar\u0131n\u0131n ha\u00e7 ile birlikte fig\u00fcrlerinin muhafaza edilmesinin \u0130slam\u2019da resim yasa\u011f\u0131n\u0131n \u00e7ok kat\u0131 bir yasak olarak alg\u0131lanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, muhtemelen tarihsel geli\u015fmelere ba\u011fl\u0131 ge\u00e7ici bir yasak olarak alg\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan\u00a0 \u00f6nem arz etmektedir.<\/p>\n

Sikkelerde kullan\u0131lan ilk \u0130slami sembollerin 66\/685 y\u0131l\u0131nda Zubeyri y\u00f6netimin Sicistan valisi taraf\u0131ndan sikkelere nak\u015fedile\u00a0 \u201cMuhammed Rasulullah\u201d ibaresi oldu\u011funu, kelime-i \u015fehadetin farkl\u0131 ifadelerinin bilahare sikkelerde yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 da, keza 72\/691-2 y\u0131l\u0131nda yine bir Zubeyri valinin sikkelerdeki Zerd\u00fc\u015ft suna\u011f\u0131 fig\u00fcr\u00fcn\u00fc kald\u0131rarak,yerine\u00a0 fars\u00e7a olarak ama Pehlevi alfabesiyle\u00a0 bu \u0130slami ibareleri yerle\u015ftirdi\u011fini\u00a0 ve bu suretle \u00f6nceki siklerde yer alan ha\u00e7,sunak ve \u015famdan fig\u00fcrlerine alternatif bir semboller sistemi geli\u015ftirdiklerini ve zaman i\u00e7erisinde kelime-i \u015fehadet ve Muhammed\u2019in Peygamberli\u011fine dair \u00e7e\u015fitli ibarelerin standart bir hal ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulamaktad\u0131r.<\/p>\n

\u0130slam sikkeleri \u00fczerinde yap\u0131lan bu gibi inceleme, ara\u015ft\u0131rma ve yorumlar\u0131n bir yandan erken d\u00f6nem\u00a0 \u0130slam tarihinin geli\u015fmelerine \u0131\u015f\u0131k tutmas\u0131, \u00f6te yandan \u2013 yazar\u0131n makalesinin konusu d\u0131\u015f\u0131nda bir mesele olsa da –\u00a0 \u0130slam\u2019da resim yasa\u011f\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131 konusundaki teorik tart\u0131\u015fmalara dair nesnel ipu\u00e7lar\u0131 te\u015fkil etmesi\u00a0 itibariyle de ne kadar \u00f6nem arz etti\u011fi ortadad\u0131r.Ama bunlar\u0131n hepsinden \u00f6nemlisi, bu gibi nesnel n\u00fcmizmatik bulgu ve analizler, \u0130slam tarihinin yaz\u0131l\u0131 kaynaklar\u0131n\u0131 bir bilgi kayna\u011f\u0131 olarak\u00a0 g\u00f6rmeyen a\u015f\u0131r\u0131 septiklere ve revizyonistlere kar\u015f\u0131 sunulabilecek bir bilgi kayna\u011f\u0131 olmas\u0131 itibariyle ayr\u0131 bir \u00f6nemi haiz olsa gerektir.<\/p>\n

N\u00fcmizmatik ara\u015ft\u0131rma ve incelemelerin bu \u00f6nemine ra\u011fmen, \u0130slam D\u00fcnyas\u0131ndaki \u0130slam Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131n bu alana kar\u015f\u0131 sergiledikleri ilgisizli\u011fi ise \u2013 merak yoklu\u011fu ve tembellik d\u0131\u015f\u0131nda \u2013 pek anlamak ve izah etmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n

Terc\u00fcme: MEHMET HAYR\u0130 KIRBA\u015eO\u011eLU<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Yazar: Stefan Heidermann, Jena \u00fcniversitesinde \u0130slami Ara\u015ft\u0131rmalar b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde 1994\u2019ten bu yana \u00f6\u011fretim yapmaktad\u0131r. \u201cJena \u015eark Sikkeleri Kabinesi\u201dnin faaliyetlerini de organize etmektedir. \u0130lgi alanlar\u0131, Mo\u011folistan\u2019dan Ma\u011frib(Fas)a kadar \u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndaki -\u00f6zellikle de Suriye ve Kuzey Mezopotamya\u2019daki- VII-XVI. yy aras\u0131\u00a0 politik ve ekonomik geli\u015fmeleri kapsamaktad\u0131r. Bu b\u00f6lgedeki bir\u00e7ok kaz\u0131lara da kat\u0131lmakta olup, Die Renaissence der\u00a0 Stadte (2002)\u00a0 ve Raqqa II \u2013 Die Islamiche Stadt (2003) kitaplar\u0131n\u0131 yay\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7ok \u00d6nemli \u0130lk Ony\u0131llar \u0130slami teoloji\/\u00f6\u011freti\u00a0 ve onun imparatorluk ideas\u0131, Helenistik Roma ve \u0130ran temelleri \u00fczerinde\u00a0 ve H\u0131ristiyanl\u0131k, Yahudilik, Yeni Eflatunculuk ve Zerd\u00fc\u015ftl\u00fck kar\u015f\u0131s\u0131nda nas\u0131l geli\u015fti? (Yazar bu arada Orta\u00e7a\u011f \u0130slam kaynaklar\u0131nda \u201cimparatorluk (empire)\u201d ya da \u201cdevlet (state)\u201d kavramlar\u0131n\u0131n ge\u00e7medi\u011fini, buna mukabil \u201cDaru\u2019l-\u0130slam\u201d ve \u201cDaru\u2019l-Harb\u201d gibi kavramlar\u0131n kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, muhtemelen \u0130slam\u2019\u0131n bizzat kendisini evrensel g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in bu tabire ihtiya\u00e7 duyulmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmektedir). 1970\u2019lerden bu yana bu \u00e7ok tart\u0131\u015fmal\u0131 mesele, bu konudaki resmi\/yerle\u015fik kabullere kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fclen pek \u00e7ok \u015f\u00fcpheci polemiklere yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Bu konudaki anla\u015fmazl\u0131\u011f\u0131n s\u00fcrmesi, \u0130slam\u2019\u0131n ilk onlu y\u0131llar\u0131na dair \u015f\u00fcphe ve tart\u0131\u015fma g\u00f6t\u00fcrmeyen pek az Arap kayna\u011f\u0131n bulunmas\u0131ndan kaynaklan maktad\u0131r. 70\u2019li y\u0131llardan sonra bu tart\u0131\u015fmalar konusunda epey\u00a0 ilerleme kaydedilmesine ve bu alanda bilhassa Arap-\u0130slam kaynaklar\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki kaynaklara bir y\u00f6nelim g\u00f6r\u00fclmesine ra\u011fmen, sadece Robert Hoyland 1997\u2019de mevcut Arap\u00e7a metinlerden \u00f6nceki d\u00f6neme ait, Arap- \u0130slam gelene\u011fi d\u0131\u015f\u0131ndaki kaynaklar\u0131 sistematik bir incelemeye tabi tutmu\u015ftur. 2003\u2019te Jeremy Johns \u0130slam\u2019\u0131n ilk yetmi\u015f y\u0131l\u0131na ait hala varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koruyan arkeolojik, epigrafik ve n\u00fcmizmatik kaynaklar\u0131 tetkik ederek, erken d\u00f6nem \u0130slam tarihinin en kayda de\u011fer d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131n\u0131n Abdulmelik b. Mervan d\u00f6nemi oldu\u011fu sonucuna vard\u0131. 2006\u2019da Hoyland yeni epigrafik malzemeler toplay\u0131p sundu ve bu s\u00fcre\u00e7te \u00f6zellikle Muaviye b. Ebi Sufyan\u2019\u0131n oynad\u0131\u011f\u0131 rol\u00fc vurgulad\u0131. 1990\u2019lardan itibaren \u0130slam sikkelerine olan ilgi m\u00fcthi\u015f bir \u015fekilde artt\u0131 ve bu sikkelerdeki yaz\u0131 ve resimler konuyla ilgili tart\u0131\u015fmalarda g\u00f6r\u00fclmedik bir bi\u00e7imde \u00f6nem kazand\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu sikkeler bu yeni dinin olu\u015fum d\u00f6nemine ve onun \u0130spanya\u2019dan Orta Asya\u2019ya uzanan imparatorlu\u011funa dair birinci elden ba\u011f\u0131ms\u0131z ve \u00e7a\u011fda\u015f ye\u011fane kesintisiz kaynak olma \u00f6zelli\u011fine sahipti. \u0130\u015fte yazar makalesinde,\u00a0 siyasi tarih ve sanat tarihi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131n VII. yy sikkelerinin n\u00fcmizmatik i\u00e7eriklerini s\u0131k s\u0131k ihmal etti\u011fi bir ortamda, ilk \u0130slam sikkelerine dair ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n son durumuna dair bilgi vermeyi ama\u00e7lamaktad\u0131r (S.149-150). \u0130kinci \u201cfitne\u201d D\u00f6nemine Kadar G\u00fcc\u00fcn ve Dinin Temsili \u0130lk Evre : M.636\u2019dan yakla\u015f\u0131k 656 y\u0131l\u0131na kadar. \u0130slam ordular\u0131 \u00fc\u00e7 b\u00fcy\u00fck para dola\u015f\u0131m b\u00f6lgesini h\u0131zla fethetti ve bu b\u00f6lgelerdeki mali ve parasal organizasyonlar\u0131 devrald\u0131: Merkezde Bizans topraklar\u0131, Do\u011fu\u2019da Sasani imparatorlu\u011fu, Bat\u0131\u2019da ise Germanik Kuzey Afrika ve \u0130spanya. \u0130lk onlu y\u0131llarda Yermuk sava\u015f\u0131ndan sonra muhtemelen Abdulmelik\u2019in reformlar\u0131na kadar Suriye\u2019de bak\u0131r Bizans paralar\u0131 tedav\u00fclde kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bizans kaybedilen Suriye ve Kuzey Mezopotamya topraklar\u0131nda tedav\u00fclde olan bak\u0131r paralara ek olarak \u00f6nemli miktarda yeni bas\u0131lan bak\u0131r para tedarikine devam etmi\u015ftir. Bu para tedariki M. 640 y\u0131llar\u0131nda yava\u015flam\u0131\u015f ve M. 650-655 y\u0131llar\u0131nda sona ermi\u015ftir. Bu tarih \u0130stanbul\u2019da Bizans\u2019\u0131n bak\u0131r para \u00fcretiminin d\u00fc\u015f\u00fc\u015f d\u00f6nemine kabaca denk d\u00fc\u015fmektedir. \u00d6te yandan bu tarihlerde Muaviye Bizans ile bir anla\u015fma yapm\u0131\u015f ve bunu ba\u015fkalar\u0131 da izlemi\u015fti ki, bunlar\u0131n en \u00f6nemlisi M. 658 y\u0131l\u0131ndaki anla\u015fmad\u0131r. Bizans\u2019\u0131n kaybetti\u011fi topraklara yine de bak\u0131r para ihra\u00e7 etmeye devam etmesinin siyasi a\u00e7\u0131dan izah\u0131 nedir? Roma-Bizans bu toprak kayb\u0131na ra\u011fmen hala kendisini yumu\u015fak s\u0131n\u0131rlar\u0131 da olan evrensel bir d\u00fcnya imparatorlu\u011fu olarak g\u00f6r\u00fcyordu. \u00dcstelik bu bak\u0131r para ihrac\u0131 Bizans hazinesi i\u00e7in de karl\u0131 bir i\u015fti. Para de\u011fi\u015fimi yapan sarraflar ve t\u00fcccarlar muhtemelen ticari konularda arac\u0131l\u0131k ediyorlard\u0131. \u0130lk fetihlerde \u0130slam muhtemelen sadece hen\u00fcz geli\u015fmemi\u015f temel bir teolojiye sahipti ve bu y\u00fczden orduya kat\u0131lan askeri birliklerdeki M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n bilgisi de muhtemelen elementer d\u00fczeydeydi. Hen\u00fcz \u0130slam\u2019\u0131n H\u0131ristiyanl\u0131k, Yahudilik, Zerd\u00fc\u015ftl\u00fck ve ge\u00e7 yeni Eflatuncu \u015fekliyle putperest pantheon ile rekabet edebilecek geli\u015fmi\u015f bir teolojik sistemi olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, d\u0131\u015far\u0131dan bakarak\u00a0 Bizans\u2019\u0131n \u0130slam\u2019\u0131 yeni ve e\u015fit bir din olarak alg\u0131lamamas\u0131, aksine onu ge\u00e7ici toprak kayb\u0131na yol a\u00e7an tehditkar bir ayaklanma gibi ; dini a\u00e7\u0131dan da Yahudi-H\u0131ristiyan k\u00f6kenli sap\u0131k bir hareket gibi g\u00f6rm\u00fc\u015f olma ihtimali s\u00f6z konusudur. Din konusunda taraf tutmayan ve herkesi ku\u015fat\u0131p herkese tarafs\u0131z davranan Roma imparatorlu\u011funun, her iki a\u00e7\u0131dan da \u0130slam\u2019\u0131 kendisinin evrenselli\u011fine y\u00f6nelik bir tehdit olarak alg\u0131lamas\u0131 s\u00f6z konusu de\u011fildi. B\u00fct\u00fcn bu sebeplerle Bizans M\u00fcsl\u00fcmanlarla olan ili\u015fkilerini s\u00fcrd\u00fcrmekten geri\u00a0 kalmam\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnmektedir. Bu ilk onlu y\u0131llarda Arap-\u0130slam liderleri kendilerine ait bir imparatorluk ideolojisi geli\u015ftirmi\u015f de\u011fillerdir. Elbette bir devlete ve kurumlar\u0131na sahip olmakla \u00fcniversal bir imparatorlu\u011fa sahip olmak ayn\u0131 \u015fey de\u011fildir. B\u00fct\u00fcn ba\u015far\u0131l\u0131 fetihlere ra\u011fmen Arap-\u0130slam elit, evrensel bir d\u00fczenin kurulabilmesinin sadece ba\u015fkenti Constantinople olan Roma imparatorlu\u011fu \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f olmal\u0131d\u0131rlar. Peki bu hipotezi destekleyen deliller nelerdir? \u0130lk olarak Roma ideas\u0131 [Araplar aras\u0131nda] yayg\u0131n ve tarihi bak\u0131mdan g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ideayd\u0131. Zira Biladu\u2019\u015f-\u015e\u00e2m (Suriye), Kuzey\u00a0 Mezopotamya ve \u00f6zellikle Gassaniler yedi y\u00fczy\u0131l Roma ideas\u0131na maruz kald\u0131lar. Yedinci y\u00fczy\u0131lda Orta Asya\u2019da Hunlu bir lider kendisine \u201cRoma Sezar\u0131\u201d unvan\u0131n\u0131 vermi\u015fti. Hatta Peter Thorau, emperyal Roma ideas\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 ideolojisinde dahi devam etti\u011fini s\u00f6ylemektedir. [Bu ba\u011flamda Fatih\u2019in hem Osmanl\u0131 sultan\u0131 hem de Roma\u2019n\u0131n varisi olmak gibi bir niyeti oldu\u011funa dair s\u0131k s\u0131k dile getirilen bir iddiaya i\u015faret etmek faydal\u0131 olabilir](MHK). \u0130kinci olarak, III\/IX yy. ba\u015flar\u0131na kadar \u0130stanbul\u2019u fethetmek i\u00e7in s\u0131k s\u0131k yap\u0131lan te\u015febb\u00fcsler bu \u015fehre verilen \u00f6nemin bir g\u00f6stergesidir. Buna mukabil Bizans ta otoritesini Filistin ve M\u0131s\u0131r\u2019da yeniden tesis etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc olarak (Roma-Bizans) \u0130stanbul\u2019un K\u0131yamet\u2019ten \u00f6nce fethedilece\u011fine dair rivayet, evrensel bir (Roma) imparatorlu\u011funun \u0130slami versiyonu ger\u00e7ekle\u015fmedik\u00e7e K\u0131yamet\u2019in kopmayaca\u011f\u0131 anlam\u0131na da gelmektedir (s.151-155). B\u00fct\u00fcn bunlardan sonra ilk \u0130slam sikkeleri meselesine geri d\u00f6nen yazar, Bizans bak\u0131r paralar\u0131n\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131layamamas\u0131 ve di\u011fer sebeplerle bu paralar\u0131n \u2013 muhtemelen Humus\u2019ta bas\u0131lan – taklitlerinin piyasaya s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc, bu taklit bak\u0131r paralar\u0131n \u00fcst\u00fcnde II. Konstantin\u2019in ayakta duran resminin bulundu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Suriye ve Kuzey Mezopotamya\u2019da bu taklit Bizans bak\u0131r paralar\u0131n\u0131n sorumlusu kimdi? Tam olarak bunun cevab\u0131 bilinmemektedir; ancak askeri garnizonlardaki komutanlar, \u015fehirlerde valiler, t\u00fcccar ve para takas\u0131 yapan sarraflar taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015f olabilir. \u00d6te yandan fetihlerle ilgili bilgilerden anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re fetihleri yapan M\u00fcsl\u00fcman askeri kabile liderleriyle muhatap olanlar, fethedilen \u015fehirleri temsil eden b\u00f6lge kiliselerine mensup \u015fehirli elitlerdi. Keza Emevi sivil y\u00f6netiminin ba\u015flang\u0131c\u0131ndaki idari dayana\u011f\u0131 da bu kesimlerdi. Mamafih Muaviye zaman\u0131nda merkezi bir idari-mali bir ayg\u0131t yoktu, b\u00f6yle bir\u00a0 ayg\u0131t\u0131n ilk defa Abdulmelik ve halefleri taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fi de ifade edilmektedir (S.155-157). Ayr\u0131\u015fma Evresi:\u00a0 Emevi \u201c\u0130mparatorluk \u0130maj\u0131\u201d Bak\u0131r Sikkeleri Bizans bak\u0131r paralar\u0131n\u0131n ithali ve bilahare taklit para bas\u0131lmas\u0131 ard\u0131ndan gelen a\u015fama 40-50\/660-670\u2019li y\u0131llarda ba\u015flay\u0131p 72-74\/691-694\u2019l\u00fc y\u0131llara kadar devam eden d\u00f6nemdir ki, bundan sonra Mervan reformlar\u0131 d\u00f6nemi gelmektedir. D\u0131me\u015fk, Taberiye ve Humus \u015fehirlerinde bas\u0131lan sikkeler \u00fczerinde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar, bunlar\u0131n kalite olarak \u0130stanbul\u2019da bas\u0131lan Bizans sikkelerinden daha kaliteli ve kal\u0131plar\u0131n\u0131n da daha titiz haz\u0131rlanm\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Dikkat \u00e7ekici olan\u00a0 bu resmi normal sikkelerde hala Bizans sikkelerindeki imparator ve ha\u00e7 simgelerinin yer almas\u0131, ancak farkl\u0131 olarak sikkelerin ge\u00e7erlili\u011fini g\u00f6steren Yunanca ve\/veya\u00a0 Arap\u00e7a yaz\u0131lar\u0131n bulunmas\u0131d\u0131r.(Mesela bu sikkelerden baz\u0131lar\u0131nda Yunanca \u201cHalid\u201d ismi nak\u015fedilmi\u015f olup, bunun Halid b. el-Velid olup olamayaca\u011f\u0131 da tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r). Ayr\u0131ca caiz, vef\u00e2 li\u2019llah, vefiyye, tayyib, bismillah gibi ifadeler sikkelerin dizayn\u0131na yerle\u015ftirilmi\u015ftir. Bu Arap\u00e7a yaz\u0131lara ra\u011fmen Muaviye d\u00f6neminde yerli halk muhtemelen paralardaki H\u0131ristiyan sembollere s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131 al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, \u00fczerinde ha\u00e7 resmi bulunmayan paralar\u0131 reddetme e\u011filimi g\u00f6stermi\u015f olabilir(s.157-158). Nitekim Maruni bir kronikte ifade edildi\u011fine g\u00f6re Muaviye\u2019nin alt\u0131n ve g\u00fcm\u00fc\u015f para basma uygulamas\u0131 , \u00fczerinde ha\u00e7 i\u015faret bulunmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in yerli halk taraf\u0131ndan kabul g\u00f6rmemi\u015ftir (s.161).\u00a0 Daha sonraki d\u00f6nemlerde de farkl\u0131 Bizans paralar\u0131n\u0131n kopyaland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu d\u00f6nemde ekonomik ve demografik n\u00fcfus art\u0131\u015f\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak k\u00fc\u00e7\u00fck sikkelere de ihtiya\u00e7 duyulmu\u015f, ancak bunlar \u00fczerinde devleti veya dini temsil eden sembollere yer verilmemi\u015ftir (S.158-159). Eski Sasani b\u00f6lgesi Sasani ordusu pe\u015fin \u00f6demeye dayal\u0131 idi ve parasal ekonomi – zay\u0131flayan ve adem-i merkeziyete maruz kalan\u00a0 Bizans\u2019\u0131n aksine-\u00a0 dikkat \u00e7ekici derecede merkezi kontrol alt\u0131ndayd\u0131. O kadar ki, M. 628 y\u0131l\u0131nda II. H\u00fcsrev\u2019e yap\u0131lan suikaste veM.641\u2019de\u00a0 Nihavend sava\u015f\u0131nda ordunun tamamen imha edilmi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen Sasani kurumlar\u0131 ve para ekonomisi\u00a0 bozulmaks\u0131z\u0131n oldu\u011fu gibi kalm\u0131\u015ft\u0131. \u0130slami fatihler\u00a0\u00a0 – Roma gelene\u011fine daha yak\u0131n duran Emeviler\u2019in aksine –\u00a0 Abbasiler d\u00f6nemine kadar Sasani\u00a0 evrensel imparatorlu\u011funu\u00a0 iddias\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeye te\u015febb\u00fcs etmemi\u015flerdir (s. 161- 162). 30\/6502li y\u0131llarda Basra kad\u0131l\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 para basma yetkilileri sikkelere Pehlevi dilinde hicri tarih koymaya ba\u015flad\u0131 (s.163). D\u00e2r\u00e2bjird Sasani hanedan\u0131n\u0131n Fars eyaletinde \u00f6nemli bir \u015fehir olup, Muaviye ad\u0131na ilk sikkeler de burada bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sikkelerde \u201cMuaviye\u201d ad\u0131 Pehlevi yaz\u0131s\u0131yla, \u201cEmiru\u2019l-Mu\u2019min\u00een\u201d unvan\u0131 ise fars\u00e7aya terc\u00fcme edilerek bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk \u201cfitne\u201dden sonra M. 656-661 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Emevi valileri \u201cAllah\u201d ad\u0131n\u0131n ge\u00e7ti\u011fi \u2013 bismillah rabb\u00ee gibi – \u00e7e\u015fitli terkipleri paralar \u00fczerine nak\u015fetmi\u015flerdir (s. 165). \u0130kinci \u201cFitne\u201d : Zubeyr\u00ee\u00a0 ve Haric\u00ee Tehdit Hedefleri ve ama\u00e7lar\u0131 hakk\u0131nda ancak Abbasi d\u00f6nemi Emevi kar\u015f\u0131t\u0131 literat\u00fcrden dolayl\u0131 olarak\u00a0 bilgi edinebildi\u011fimiz\u00a0 Abdullah b. ez-Zubeyr\u2019in do\u011fu b\u00f6lgesi valisinin Fars eyaletinin B\u00ee\u015f\u00e2pur kentinde bas\u0131lan paralar\u0131n kenar\u0131na ilk defa \u201cMuhammed Rasulullah\u201d ibaresini nak\u015fetti\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir(s. 166-167). Yine 70\/689-690\u00a0 y\u0131l\u0131nda muhtemelen haricilerin kontrol\u00fcndeki Kirman \u015fehrinde bas\u0131lan bir paran\u0131n \u00fczerinde de \u201cMuhammed Rasulullah\u201d ifadesi nak\u015fedilmi\u015ftir ki bu \u00f6rnekler gerek Abdullah b. ez-Zubeyr idaresinin gerekse Haricilerin yeni emperyal \u0130slami d\u00fczenin\u00a0 Peygamber ismi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla\u00a0 propagandas\u0131n\u0131 yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir(s. 168). M. 72 y\u0131l\u0131nda Zubeyri vali Abdulaziz b. Abdillah b. \u00c2mir paralardan Zerd\u00fc\u015ft\u00a0 ate\u015f suna\u011f\u0131n\u0131 kald\u0131r\u0131p yerine \u2013 Pehlevi yaz\u0131s\u0131yla ama Fars\u00e7a olarak – kelime-i \u015fehadeti koymu\u015ftur (s. 169). Emevi \u0130mparatorlu\u011funun Yeni \u0130deolojik Formu : \u0130slam\u2019\u0131n ve imparatorlu\u011funun sembolik temsili konusunda deneme ve hata(lar). Abdulmelik b. Mervan\u2019\u0131n ve onun\u00a0 \u201ckadir-i mutlak\u201d do\u011fu b\u00f6lgesi valisi el-Haccac\u00a0 b. Yusuf\u2019un reformlar\u0131 ve faaliyetleri ilk elde,\u00a0 bir yandan ma\u011flup olmu\u015f\u00a0 Zubeyr\u00ee hareketini\u00a0 entegre etme, \u00f6te yandan da\u00a0 daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir hareket olan \u201cHariciler\u201din olu\u015fturdu\u011fu\u00a0 tehditlere \u00a0kar\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir reaksiyon sergileme amac\u0131na y\u00f6nelik\u00a0 giri\u015fimler olarak g\u00f6r\u00fclebilir. \u0130\u015fte tam da bu anda \u0130slam imparatorlu\u011fu fikri kendi ideolojisi i\u00e7erisinde do\u011fmaya ba\u015flar. Ba\u015far\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde kontrol edilebilecek\u00a0 \u201c dini imparatorluk k\u00fclt\u00fc\u201dn\u00fc temsil etmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan Mekke \u00e7ok uzak d\u00fc\u015f\u00fcyordu. 72\/691-2 y\u0131l\u0131nda Abdulmelik bug\u00fcnk\u00fc Kubbetu\u2019s-Sahra ile Mescid-i Aksa\u2019y\u0131\u00a0 Kud\u00fcs\u2019te in\u015fa ettirdi ki, bunlar \u00e7ok b\u00fcy\u00fck ihtimalle\u00a0 yeni \u0130slam imparatorlu\u011funun ilk mimari tezah\u00fcrleri idiler. Bunun i\u00e7in Kud\u00fcs\u2019\u00fcn se\u00e7ilmi\u015f olmas\u0131yla, bu yeni imparatorluk dinini Yahudi-H\u0131ristiyan gelene\u011fine ve Orta\u00e7a\u011f d\u00fcnyas\u0131n\u0131n merkezine yerle\u015ftirmi\u015f oluyordu. Bu reformlar\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak y\u00f6netim, hem yerli [gayr-i muslim] halk\u0131n reddetmeyip kabul edebilece\u011fi, hem de \u0130slam\u2019\u0131n ve imparatorlu\u011funun sembollerini ta\u015f\u0131yacak \u015fekilde sikkeleri\u00a0 yeniden tasarlad\u0131 ve \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerde birtak\u0131m denemeler yap\u0131ld\u0131. \u201cMuhammed Rasulullah\u201d ve \u201cLa ilahe illallah\u201d\u00a0 bu yeni paralar\u0131n tasar\u0131m\u0131nda tekrarlanan form\u00fcller idi. Bunlar \u00f6nceki paralarda yer alan ha\u00e7, sunak ve alt\u0131n \u015famdan(menorah) gibi sembollere alternatif \u0130slami semboller idi. Sadece Allah\u2019\u0131n el\u00e7isi olan \u201cbe\u015fer\u201d Muhammed\u00a0 neredeyse ilahi vahiy derecesinde kutsal bir mevkie y\u00fckseltildi(s.170) . Muhtemelen bu sikke reformu 72\/691-2\u2019de \u015eam\u2019da ba\u015flad\u0131 ve Kufe ile Basra\u2019da geli\u015fti , ard\u0131ndan di\u011fer b\u00f6lgelere yay\u0131ld\u0131. Suriye\u2019de \u0130lk Denemeler En ge\u00e7 72 y\u0131l\u0131nda Abdulmelik Suriye\u2019de sikke tasar\u0131mlar\u0131na ba\u015flad\u0131. Herakliy\u00fcs d\u00f6nemine ait\u00a0 sikkeler, \u00fczerindeki anakronik Yunan simgeleri oldu\u011fu gibi b\u0131rak\u0131larak taklit edildi. Rakip\u00a0 H\u0131ristiyan imparatorlu\u011funun sembolleri\u00a0 sikkelerden tedrici olarak kald\u0131r\u0131ld\u0131. 72 y\u0131l\u0131ndan \u00f6nce Suriye\u2019de g\u00fcm\u00fc\u015f sikke(dirhem\/drahm) bilinmiyordu, bu y\u00fczden 72 y\u0131l\u0131nda \u015eam\u2019a ,Ak\u00fbla\/Kufe\u2019den bir g\u00fcm\u00fc\u015f para basma at\u00f6lyesi getirildi. Ak\u00fbla dirhemleri gibi yeni Mervani dirhemlerinde de tedav\u00fcldeki Sasani dirhemleri \u00f6rnek al\u0131nd\u0131 ve bu dirhemlerdeki \u015eehin\u015f\u00e2h ve ate\u015f suna\u011f\u0131 sembolleri muhafaza edildi. Dirhemler imzas\u0131z idi ve peygamberli\u011fine veya di\u011fer \u00f6zelli\u011fine at\u0131fta bulunmaks\u0131z\u0131n Pehlevi dilindeMHMT ya da Arap\u00e7a Muhammed yaz\u0131l\u0131 sikkeler muhtemelen el-Hira, Harran veya Suriye\u2019deki Cund K\u0131nnesrin\u2019de bas\u0131lan sikkeler idi. Alt\u0131n sikkeler de benzer bir s\u00fcre\u00e7ten ge\u00e7mi\u015fti (s.171-172). Muhtemelen 73\/691-2 y\u0131l\u0131nda ama 74\/693-4 y\u0131l\u0131ndan \u00f6nce sikkelerden imparator fig\u00fcrlerindeki\u00a0 ha\u00e7\u00a0 tamamen kald\u0131r\u0131ld\u0131 ve sikkelerin di\u011fer y\u00fcz\u00fcne merdivenler\/basamaklar \u00fczerindeki direk \u00fczerine yerle\u015ftirilmi\u015f k\u00fcre sembol\u00fc kondu(s.174). Suriye ve Kuzey Mezopotamya \u0130\u00e7in Kal\u0131c\u0131 Form\u00fcl : \u0130mparatorlu\u011fun Temsili Olarak Halife 74-77\/693-696\u00a0 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Suriye\u2019de ideolojik olarak daha kal\u0131c\u0131 ve neredeyse tek tip bir imparatorluk sembol\u00fc\u00a0 olu\u015fturuldu:\u00a0 Alt\u0131n ve bak\u0131r sikkelerin \u00f6ny\u00fcz\u00fcne \u201cayakta duran halife\u201d sembol\u00fc .[Mamafih\u00a0 Hoyland taraf\u0131ndan bunun halife sembol\u00fc de\u011fil\u00a0 Peygamber\u2019in sembol\u00fc oldu\u011fu, zira\u00a0 Kud\u00fcs, Harran ve er-Ruha(Urfa) bak\u0131r sikkelerinde sembol\u00fcn yan\u0131nda Muhammed ad\u0131n\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 da ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr]. De\u011ferli metallerden bas\u0131lan sikkeler genellikle imzas\u0131z ise de baz\u0131 bak\u0131r sikkelerde Abdulmelik\u2019in ad\u0131 yer almaktad\u0131r. Bu imparator fig\u00fcrlerinde \u00f6nemli bir detay, kabzas\u0131ndan s\u0131k\u0131ca tutulmu\u015f k\u0131n\u0131ndaki uzun ve geni\u015f bir k\u0131l\u0131\u00e7t\u0131r. 75\/694-5 y\u0131l\u0131nda \u015eam\u2019da g\u00fcm\u00fc\u015f sikke(dirhem)lerde \u00f6n y\u00fczde \u015eehin\u015fah fig\u00fcr\u00fc kalm\u0131\u015f,arka y\u00fcz\u00fcne de ayakta duran halife fig\u00fcr\u00fc konmu\u015f, her iki y\u00fcz\u00fcne de ilk defa Arap\u00e7a olarak \u201cemiru\u2019l-muminin\u201d ibaresi konmu\u015ftur. Bu paralarda yine ilk olarak \u201cHalifetu\u2019llah\u201d ibaresi nak\u015fedilmi\u015ftir(s.175-176). Bu arada yazar sikkelerde g\u00f6r\u00fclen \u201chalife\u201d kelimesinin \u00e7e\u015fitli kullan\u0131mlar\u0131na dair bilgiler vermeyi de ihmal etmemi\u015ftir ki, bu c\u00fcmleden olmak \u00fczere ilk halife Ebubekir\u2019in \u201cHalifetu Rasulillah\u201d , daha sonra \u201cHalifetu Halifeti Rasulillah\u201dtamlamas\u0131n\u0131 kullan\u0131rken, Hz. Osman ile birlikte \u201cHalifetu\u2019llah\u201d tamlamas\u0131n\u0131n kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve Emeviler d\u00f6neminde devam edip sikkelere de nak\u015fedildi\u011fine dair bilgiler\u00a0 sunmaktad\u0131r(s.177). Merdivenler\/basamaklar \u00fczerindeki direk \u00fczerine yerle\u015ftirilmi\u015f k\u00fcre fig\u00fcr\u00fc \u00fczerine yap\u0131lan yorumlara da geni\u015f yer verilmi\u015ftir. Baz\u0131 bulgulara g\u00f6re bu \u0130slam \u00f6ncesine ait Roma ikonografisiyle paralellik arz eden bir fig\u00fcr iken, baz\u0131 yorumlara g\u00f6re bu fig\u00fcrdeki direk \u201ckutb\u201d ya da \u201comphalos(d\u00fcnyan\u0131n g\u00f6be\u011fi)\u201d\u00a0 ya…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-525","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-yazilar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/525","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=525"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/525\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":537,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/525\/revisions\/537"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=525"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=525"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=525"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}