{"id":529,"date":"2018-03-07T13:32:42","date_gmt":"2018-03-07T12:32:42","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/?p=529"},"modified":"2018-05-09T13:40:11","modified_gmt":"2018-05-09T11:40:11","slug":"islam-oencesi-arabistanda-okur-yazarlik-yazitsal-delillere-dair-bir-analiz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/?p=529","title":{"rendered":"7. \u0130SLAM \u00d6NCES\u0130 ARAB\u0130STAN\u2019DA OKUR-YAZARLIK: YAZITSAL DEL\u0130LLERE DA\u0130R B\u0130R ANAL\u0130Z – THE QUR\u2019AN IN CONTEXT (Ba\u011flam\u0131 \u0130\u00e7inde Kur\u2019an) \u00d6zet"},"content":{"rendered":"

Yazar: PETER STE\u0130N<\/strong> Dr. Stein, Jena\u2019da Friedrich Schiller \u00fcniversitesinde ara\u015ft\u0131rma g\u00f6revlisidir. Temel ara\u015ft\u0131rma alan\u0131 \u0130slam \u00f6ncesi Arap yar\u0131madas\u0131 k\u00fclt\u00fcrleridir. Sabii(Sabaic) dilinin fonoloji ve morfolojisi \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 kapsaml\u0131 ara\u015ft\u0131rmas\u0131yla doktora unvan\u0131n\u0131 elde eden Stein, \u015fu anda a\u011fa\u00e7 malzeme \u00fczerine k\u00fc\u00e7\u00fck harfle yaz\u0131l\u0131 Kadim G\u00fcney Arabistan yaz\u0131s\u0131 \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Kadim G\u00fcney Arabistan dilleri, yaz\u0131tlar\u0131 ve toplumu \u00fczerine yay\u0131mlanm\u0131\u015f bir\u00e7ok makalesi vard\u0131r.<\/p>\n

Geni\u015f\/yayg\u0131n bir edebi eserin, \u00f6zellikle de Kur\u2019an gibi bir kutsal kitab\u0131n yaz\u0131lmas\u0131 s\u00f6z konusu olunca, bu kutsal kitab\u0131n hitap etti\u011fi toplumda, yerle\u015fik yaz\u0131 pratiklerinin ve asgari bir okuma-yazma d\u00fczeyinin mevcut oldu\u011funu varsayma gere\u011fi kendili\u011finden ortaya \u00e7\u0131kar. Mesela Yahudi ve H\u0131ristiyan kutsal kitaplar\u0131 Mezopotamya ve Akdeniz\u2019in k\u00fclt\u00fcrel merkezlerinde ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r ki, bu merkezlerde yaz\u0131 kullan\u0131m\u0131, as\u0131rlar boyunca g\u00fcndelik hayat\u0131n bilinen bir unsuru idi. Buna mukabil Kur\u2019an\u2019\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lge \u2013 yani Bat\u0131 Arabistan \u2013 yaz\u0131nsal \u00fcr\u00fcnlerin varl\u0131\u011f\u0131yla karakterize edilebilen bir b\u00f6lge de\u011fildi. Her ne kadar bu b\u00f6lgeye ili\u015fkin ve VI. yy ait arkeolojik deliller nadir ve seyrek ise de, yaz\u0131n\u0131n bu b\u00f6lgede s\u0131n\u0131rl\u0131 da olsa da yayg\u0131n oldu\u011funa dair g\u00f6stergeler de vard\u0131r.<\/p>\n

Kur\u2019an\u2019\u0131n Yahudi ve H\u0131ristiyan (S\u00fcryani ve muhtemelen Etiyopya) yaz\u0131 gelene\u011finin etkisiyle yaz\u0131ya ge\u00e7irildi\u011finde ku\u015fku yoktur. Yahudiler ve H\u0131ristiyanlar Arap yar\u0131madas\u0131n\u0131n kentsel b\u00f6lgelerinde ya\u015f\u0131yorlard\u0131 ve muhtemelen kendi kutsal kitaplar\u0131n\u0131 da bu b\u00f6lgeye getirmi\u015flerdi. Onlar\u0131n dini ayinlerinde birtak\u0131m yaz\u0131l\u0131 metinleri de kullanm\u0131\u015f olmalar\u0131 muhtemeldir. Arkeolojik olarak ispatlanmay\u0131 beklese de, onlar\u0131n asgari Aramca (ve hatta \u0130branice) birtak\u0131m yaz\u0131l\u0131\/bask\u0131l\u0131 metinleri de kulland\u0131klar\u0131 rahatl\u0131kla varsay\u0131labilir. Bu t\u00fcr yaz\u0131l\u0131 malzeme Suriye-Filistin\u2019den getirildi\u011fi i\u00e7in tam olarak Arap men\u015feli olmad\u0131\u011f\u0131ndan, bu ara\u015ft\u0131rman\u0131n amac\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131narak daha fazla ele al\u0131nmayacakt\u0131r. Aksine burada, bu s\u00f6z\u00fc edilen yaz\u0131l\u0131 \u00fcr\u00fcnler ithal edilmeden \u00f6nce veya ayn\u0131 d\u00f6nemde bizzat Arabistan\u2019da geli\u015fmi\u015f olan tamamen ger\u00e7ek Arap yaz\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00fczerinde durulacakt\u0131r. Burada \u201cArap\u201d tamamen co\u011frafi anlamda ve Helenistik k\u00fclt\u00fcr\u00fcn g\u00fc\u00e7l\u00fc etkisi alt\u0131nda bulunan iyice kuzeydeki ve kuzey bat\u0131daki b\u00f6lgelerin d\u0131\u015f\u0131nda kalan b\u00fct\u00fcn k\u00fclt\u00fcrleri kapsayacak \u015fekilde kullan\u0131lacakt\u0131r. Kur\u2019an\u2019\u0131n kendi kendini a\u00e7\u0131k\u00e7a \u201cArap\u00e7a\u201d olarak s\u0131n\u0131fland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 unutmaks\u0131z\u0131n, \u0130slam \u00f6ncesi Arabistan\u2019\u0131 sakinlerinin ana dilleri Arap\u00e7ay\u0131 ne \u00f6l\u00e7\u00fcde yaz\u0131yla ifade edip kulland\u0131klar\u0131 sorusuna cevap aranacakt\u0131r.<\/p>\n

Bu soru \u015fu \u00fc\u00e7 soruyu da beraberinde getirmektedir: 1) Kim yazm\u0131\u015ft\u0131r, 2) Ne yazm\u0131\u015ft\u0131r, 3)Neyin \u00fcst\u00fcne yazm\u0131\u015ft\u0131r?<\/p>\n

Arap yar\u0131madas\u0131na dair arkeolojik ke\u015fifler k\u0131s\u0131tl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in mecburen \u015fu anda mevcut olan bulgulara dayal\u0131 yorumlarla \u2013 yeni bulgular\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irilmek kayd\u0131yla \u2013 yetinilecektir. Mamafih G\u00fcney Arabistan epigrafik kaynaklar\u0131n dok\u00fcmantasyonunun, di\u011fer b\u00f6lgelere nazaran daha iyi yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 da eklemek gerekir.<\/p>\n

Sadece G\u00fcney Arabistan\u2019\u0131n Yemen b\u00f6lgesine ait yakla\u015f\u0131k 7000\u00a0 k\u00fc\u00e7\u00fck yaz\u0131t\u0131n bug\u00fcn elimizde oldu\u011fu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nacak olursa, di\u011fer b\u00f6lgelerde yap\u0131lacak ara\u015ft\u0131rmalar sonucunda ortaya \u00e7\u0131kacak malzemenin ne kadar b\u00fcy\u00fck rakamlara ula\u015fabilece\u011fi kolayl\u0131kla tahmin edilebilir.<\/p>\n

Ne t\u00fcr malzeme \u00fczerine yaz\u0131 yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r?<\/em><\/p>\n

a)Mevcut ara\u015ft\u0131rmalar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda denebilir ki, Arabistan\u2019da yaz\u0131 amac\u0131yla en \u00e7ok kullan\u0131lan malzeme kayalar ve ta\u015flard\u0131r. Arabistan\u2019da \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelere da\u011f\u0131lm\u0131\u015f bulunan duvar yaz\u0131lar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 on binleri bulurken, yaz\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015f olan kesme ta\u015flar veya di\u011fer yapay nesnelerin say\u0131s\u0131 sadece birka\u00e7 bin civar\u0131ndad\u0131r. Yerle\u015fim birimlerinin durumuna ba\u011fl\u0131 olarak, kayal\u0131k b\u00f6lgelerde kaya ve ta\u015flar daha fazla kullan\u0131l\u0131rken, Ma\u2019rib ve Cevf gibi vahalarda ta\u015f bloklar daha yayg\u0131nd\u0131r.<\/p>\n

G\u00fcney Arabistan d\u0131\u015f\u0131ndaki kaya ve nadiren kesme ta\u015f gibi malzemelerin dengesiz bir bi\u00e7imde da\u011f\u0131l\u0131m g\u00f6sterdi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Safai (Safaitic) veya Semudi (Thamudic) denilen k\u0131sa yaz\u0131tlar yar\u0131madan\u0131n b\u00fct\u00fcn Kuzey ve Bat\u0131\u2019s\u0131na da\u011f\u0131lm\u0131\u015f durumdayken, daha geli\u015fmi\u015f yaz\u0131tlar ticaret yolar\u0131 \u00fczerindeki belli merkezlerde yo\u011funla\u015fmaktad\u0131r ki, \u00f6rnek olarak D\u00eed\u00e2n (Dedanic) veya Lihyan (Lihyanic) ya da Mina(Minaic) gibi vahalar g\u00f6sterilebilir.<\/p>\n

\n
b) \u0130kinci \u00e7ok \u00f6nemli yaz\u0131 malzemesi ah\u015fap\/a\u011fa\u00e7 malzemedir. 10-15 cm \u2013 nadiren yar\u0131m metre- boyundaki bu hurma dallar\u0131 ve tahta \u00e7ubuklar gibi di\u011fer ah\u015fap malzeme son onlu y\u0131llarda ke\u015ffedilip ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu malzemeye kaz\u0131mak\/\u00e7izmek suretiyle yaz\u0131 yazmak i\u00e7in kaya yaz\u0131tlar\u0131nda kullan\u0131landan farkl\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck harfli bir yaz\u0131 geli\u015ftirilmi\u015ftir. Bu ah\u015fap malzeme, kolay ve bol bulunmas\u0131, ta\u015f\u0131nabilir ve muhafaza edilebilir olmas\u0131 sebebiyle, G\u00fcney Arabistan\u2019da en yayg\u0131n yaz\u0131 malzemesi olmu\u015ftur. Bu hurma dallar\u0131ndan yap\u0131lan tahta \u00e7ubuklar\u0131n \u0130slami gelenekteki as\u00eeb(usub) denen ve Kur\u2019an ayetlerinin yaz\u0131m\u0131nda kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 rivayet edilen malzemeyle ayn\u0131 \u015fey oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir.<\/li>\n
c) Kiremit par\u00e7alar\u0131 veya \u00e7anak-\u00e7\u00f6mlek gibi malzemeler ise \u00e7ok k\u0131sa, genellikle de tek kelimelik yaz\u0131lar i\u00e7eren malzemeyi olu\u015ftururlar. Kap-kacaklar temelde \u00f6zel olarak yaz\u0131 yazmak i\u00e7in \u00fcretilen malzeme kategorisinde olmasa da, dolayl\u0131 olarak baz\u0131 isimler veya kab\u0131n i\u00e7indeki maddeye dair bilgiler ta\u015f\u0131mas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan konuyla ilgili say\u0131labilir.<\/li>\n
d) Metal yaz\u0131l\u0131 malzeme olarak en \u00e7ok kullan\u0131lan ise bronzdur. Alt\u0131n ve g\u00fcm\u00fc\u015f ise neredeyse hi\u00e7 kullan\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu metallerden yap\u0131lm\u0131\u015f olan tabletlere baz\u0131 sunaklarda ve benzeri yap\u0131larda rastlamak m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r.<\/li>\n
e) Papir\u00fcs (k\u0131rt\u00e2s), deri (ad\u00eem), par\u015f\u00f6men (rakk), keten, pamuk ve ipek dokumalar, hayvan kemikleri (akt\u00e2f- adl\u00e2\u2019) de yaz\u0131 yazmak amac\u0131yla kullan\u0131lm\u0131\u015f olan malzemeleri olu\u015fturmaktad\u0131r. Bunlardan papir\u00fcs (k\u0131rt\u00e2s), deri (ad\u00eem), par\u015f\u00f6men (rakk), hayvan kemikleri (akt\u00e2f- adl\u00e2\u2019) ve kire\u00e7ta\u015f\u0131 par\u00e7alar\u0131(lih\u00e2f)\u0131n, Kur\u2019an ayetlerinin yaz\u0131m\u0131nda kullan\u0131lan malzeme aras\u0131nda yer ald\u0131\u011f\u0131 \u0130slami kaynaklarda ifade edilmektedir. Bunlardan hurma dallar\u0131 (as\u00eeb) ve kire\u00e7ta\u015f\u0131 par\u00e7alar\u0131( lih\u00e2f) en kolay temin edilebilen ger\u00e7ek anlamda \u201cArap\u201d yaz\u0131 malzemesi olarak nitelendirilebilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc di\u011fer yaz\u0131 malzemelerinden olan deri ve par\u015f\u00f6men \u00f6zel \u00fcretim s\u00fcre\u00e7leri gerektirdi\u011fi gibi, papir\u00fcs te tamamen ithal bir malzeme idi. Bunlar\u0131n b\u00f6lgeye Yahudi ve H\u0131ristiyan yerle\u015fiminin ger\u00e7ekle\u015fmesiyle onlar taraf\u0131ndan getirilmi\u015f olma ihtimali y\u00fcksektir.<\/li>\n<\/ol>\n
Tabiat\u0131yla Kur\u2019an\u2019\u0131n yaz\u0131ya ge\u00e7irilmesi s\u00fcrecinde birtak\u0131m tabletler\/levhalar(elv\u00e2h) ve sayfalar(suhuf) kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dair bilgilere de temas etmek gerekir. Bunlar\u0131n tam olarak neye tekab\u00fcl etti\u011fini tespit etmek zordur. Mamafih bunlardan levhalar\u0131n Akdeniz b\u00f6lgesinden getirilen \u2013 papir\u00fcs ve par\u015f\u00f6men gibi \u2013 tamamen yaz\u0131 yazma amac\u0131yla \u00fcretilen ah\u015fap tabletler olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr, G\u00fcney Arabistan\u2019da g\u00f6r\u00fclen bronz tabletler olmas\u0131 ise uzak bir ihtimaldir. Bunlardan sahife\/suhuf Arap\u00e7a k\u00f6k anlam\u0131 olarak \u201cp\u00fcr\u00fczs\u00fcz y\u00fczey\/sat\u0131h\u201d anlam\u0131na gelmekte olup, kitap sayfas\u0131\/yapra\u011f\u0131 olarak terc\u00fcme edilmektedir. Ne var ki \u00c7ok Eski G\u00fcney Arabistan Arap\u00e7as\u0131nda sahife kelimesinin, neyin \u00fczerine yaz\u0131l\u0131 oldu\u011funa bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n \u201c yaz\u0131l\u0131 hesap, dok\u00fcman\u201d anlam\u0131na geldi\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, sahife\u2019nin belli bir malzemeyle s\u0131n\u0131rl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 sonucuna var\u0131labilir. Nitekim kaya yaz\u0131tlar\u0131nda \u201cbu belge \/dok\u00fcman\u201d demek i\u00e7in \u2013 ortada bir sayfadan bahsetmek m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 halde – \u201cdt shftn(bu sahife)\u201d ifadesinin kullan\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 da bu hususu teyit etmektedir. Buradan hareketle \u0130slam \u00f6ncesinde ve \u0130slam\u2019\u0131n erken d\u00f6neminde sahife\/suhuf\u2019un her t\u00fcr hukuki nitelikteki belgeyi kapsayan bir tabir oldu\u011fu ve bug\u00fcn bilinen \u201csayfa\/yaprak\u201d anlam\u0131n\u0131 ise daha sonra kazand\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n
Kadim G\u00fcney Arabistan\u2019da iki tip yaz\u0131 kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: a) An\u0131tsal \u201cel-Musned\u201d yaz\u0131s\u0131 ki, her t\u00fcrl\u00fc malzemeye yaz\u0131labilen bir yaz\u0131 t\u00fcr\u00fc idi. b) \u201cez-Zeb\u00fbr\u201d ad\u0131 verilen ve\u00a0 – \u00e7ok nadir istisnalar\u0131 hari\u00e7 – sadece ah\u015fap malzeme ile a\u011fa\u00e7 dallar\u0131na yaz\u0131 yazmak i\u00e7in kullan\u0131lan k\u00fc\u00e7\u00fck harfli yaz\u0131. \u0130lki y\u00fcksek derecede simetrik ve geometrik \u015fekillerle karakterize edilebilirken, ikincisi bu an\u0131tsal yaz\u0131dan zaman i\u00e7inde ayr\u0131larak tamamen ba\u011f\u0131ms\u0131z bir el yaz\u0131s\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n
M\u00fcrekkep kullan\u0131m\u0131 hen\u00fcz arkeolojik olarak ortaya konamad\u0131\u011f\u0131 gibi, boya kullan\u0131m\u0131na dair \u00f6rnekler de fevkalade s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Bu da Arabistan\u2019da kaz\u0131maya\/\u00e7izmeye dayal\u0131 yaz\u0131 tekni\u011finin egemenli\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6stermektedir.<\/p>\n
Mamafih Arap-\u0130slam kaynaklar\u0131na g\u00f6re VI. yy\u2019da\u00a0 boya ve m\u00fcrekkep ile yazma uygulamas\u0131 Arabistan\u2019\u0131n Bat\u0131s\u0131ndan mevcut idi. Tabiat\u0131yla bu teknikler deri, par\u015f\u00f6men ve papir\u00fcs gibi Kur\u2019an\u2019\u0131n yaz\u0131m\u0131nda kullan\u0131lan malzemeyi de gerekli k\u0131l\u0131yordu. \u0130slam gelene\u011fi de m\u00fcrekkebe bat\u0131r\u0131larak yaz\u0131 yazma arac\u0131 olarak kam\u0131\u015f kalemin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir veri olarak kabul etmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla Kur\u2019an\u2019\u0131n yaz\u0131m\u0131 i\u00e7in Yahudilikte ve H\u0131ristiyanl\u0131kta kutsal kitap yaz\u0131m\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015f olan bir tekni\u011fin model olarak al\u0131nm\u0131\u015f olmas\u0131 bir s\u00fcrpriz de\u011fildir. Elbette bu ah\u015fap par\u00e7alar\u0131 \u00fczerine \u00e7izerek yaz\u0131 yazma \u015feklindeki tekniklerin o b\u00f6lgede bilinmedi\u011fi anlam\u0131na da gelmemektedir. Mamafih a\u015fa\u011f\u0131da Bat\u0131 Arabistan halklar\u0131n\u0131n kendilerine mahsus bir yaz\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fc geli\u015ftirmi\u015f olmaktan ziyade, \u015fayet b\u00f6yle bir k\u00fclt\u00fcr var idiyse, kom\u015fular\u0131 taraf\u0131ndan kullan\u0131lmakta olan sistemleri benimsedikleri g\u00f6r\u00fclecektir(s.257-263).<\/p>\n
Ne yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131 ?: Epigrafik Kaynaklar\u0131n \u0130\u00e7eri\u011fi <\/em><\/p>\n
Bu ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda ise\u00a0 konuyla ilgili olarak bize intikal etmi\u015f olan ilk elden dok\u00fcmanlar \u00fczerinde durulaca\u011f\u0131 belirtilmektedir. Burada edebi denebilecek\u00a0 t\u00fcrden malzeme kadar, g\u00fcnl\u00fck hayatta kullan\u0131lan malzemeler de s\u00f6z konusudur. Ancak baz\u0131 metin t\u00fcrleri ile yaz\u0131 ara\u00e7lar\u0131 aras\u0131nda bir ili\u015fki oldu\u011funu da g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rmamak gerekir. Tabiat\u0131yla\u00a0 bilinenler d\u0131\u015f\u0131nda bilinmeyen edebi t\u00fcrlerin de var olmu\u015f olabilece\u011fini g\u00f6zden uzak tutmamak icap eder (s.263-264).<\/p>\n
G\u00fcndelik Hayata Dair Dok\u00fcmanlar<\/em><\/p>\n
Bu t\u00fcr dok\u00fcmanlar\u00a0 hukuki ve ekonomik konularla ilgili olabildi\u011fi gibi, sipari\u015fler\/talimatlar, paket\/zarf mektuplar\u0131, teslimat al\u0131nd\u0131lar\u0131\/faturalar\u0131 gibi konularla ilgili olabilmektedir. B\u00fct\u00fcn bunlar ah\u015fap \u00e7ubuklara veya hurma dallar\u0131na yaz\u0131lm\u0131\u015f mektupla\u015fma malzemesini olu\u015ftururlar. Yak\u0131nlar\u0131n\u0131n sa\u011fl\u0131k problemleri gibi tamamen \u015fahsi konularla ilgili mektupla\u015fmalar ise son derece nadirdir. Gizli veya \u00f6zel yaz\u0131\u015fmalar\u0131n G\u00fcney Arabistan postac\u0131l\u0131k sisteminde bulundu\u011funa dair bir bulgu hen\u00fcz mevcut de\u011fildir.<\/p>\n
Hukuki veya iktisadi dok\u00fcmanlar, genel olarak halk\u0131 da ilgilendiren y\u00f6nleri de oldu\u011funda,\u00a0 ayr\u0131ca kaya yaz\u0131tlar\u0131\u00a0 olarak ta umumun bilgisine sunuluyordu. Kaya yaz\u0131t\u0131 \u015feklindeki halka arz edilen dok\u00fcmanlar\u0131n \u2013 taraflar\u0131n imza ve \u015fahitliklerini i\u00e7eren \u2013 ta\u015f\u0131nabilir ah\u015fap orijinalleri ar\u015fivlerde saklan\u0131yordu. Bu kaya yaz\u0131tlar\u0131 versiyonlar\u0131ndan herhangi bir \u015f\u00fcphe duyulmas\u0131 durumunda orijinal ah\u015fap dok\u00fcmanla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p teyidi yap\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n
Ah\u015fap \u00e7ubuk\/\u00e7\u0131talara kaydedilmi\u015f olan \u015fah\u0131s veya aile isimleri listelerinin, muhtemelen ekonomik bir i\u015flevi vard\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu listeler s\u0131k s\u0131k say\u0131lar ve \u00f6l\u00e7\u00fc birimleri de i\u00e7eriyordu. Mezar an\u0131tlar\u0131ndaki ve binalar\u0131n duvarlar\u0131ndaki m\u00fcstakil \u015fah\u0131s isimlerinin, – yaz\u0131n\u0131n bulundu\u011fu objenin\u00a0 hukuki bir\u00a0 konuyla alakas\u0131n\u0131 tespite y\u00f6nelik oldu\u011fu takdirde –\u00a0 de ekonomik i\u015flevleri oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n
Kaya veya ta\u015f yaz\u0131tlarda g\u00f6r\u00fclen bir ba\u015fka gurup dok\u00fcman ise, emirler\/kararlar ve yasaklar i\u00e7ermektedir ki, bunlar y\u00f6neticiler ve din adamlar\u0131 gibi toplumun y\u00fcksek dereceli b\u00fcrokratlar\u0131 taraf\u0131ndan verilmi\u015f talimatlard\u0131r.<\/p>\n
Sadece konutlar ve mabetlerde de\u011fil, \u00e7e\u015fitli binalar\u0131n temelleri, mozoleler\/lahitler, sulama kanallar\u0131, sarn\u0131\u00e7lar ve kuyular gibi\u00a0 tesislerdeki yaz\u0131tlar da\u00a0 hem dindarane ama\u00e7l\u0131 hem de hukuki ama\u00e7l\u0131 ifadeler i\u00e7erebilmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunlar ayn\u0131 zamanda bu tesisleri in\u015fa edenlerin m\u00fclkiyet sahibi olduklar\u0131n\u0131 da tescil etmektedir.<\/p>\n
Bir de hem i\u00e7eri\u011fi hem de \u00fczerine yaz\u0131lan malzeme bak\u0131m\u0131ndan\u00a0 \u00f6zg\u00fcn olan\u00a0 ve muhtemelen mabetlere asmak \u00fczere bronz tabletlere kaz\u0131nm\u0131\u015f olan \u2013 ki\u015filerin veya guruplar\u0131n i\u015fledikleri k\u00fclt ihlallerine dair g\u00fcnah \u00e7\u0131karma ve kefaretlerle ilgili –\u00a0 yaz\u0131tlar vard\u0131r. Dini nitelikte g\u00f6r\u00fcnen dok\u00fcmanlar bile, bir \u00e7ocu\u011fun do\u011fumu, bir hastan\u0131n iyile\u015fmesi veya askeri bir seferden zaferle d\u00f6n\u00fclmesi gibi g\u00fcndelik hayatla ilgili detaylar i\u00e7erdi\u011fi i\u00e7in, g\u00fcnl\u00fck hayata dair dok\u00fcmanlar aras\u0131nda de\u011ferlendirilebilir. \u00d6zellikle bu t\u00fcr dini kefaret-adak metinlerinin yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ve \u00e7oklu\u011fu ile, yaz\u0131tlarda kullan\u0131lan kal\u0131p ifadeler, bu i\u015fin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ticari bir \u00fcretime\/i\u015fletmecili\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de g\u00f6sterse gerektir. Kehanetler, alametler ve atas\u00f6zleri i\u00e7eren dini metinler ise toplumun dini veya k\u00fclt\u00fcrel haf\u0131zas\u0131n\u0131 kaydetmekten ziyade baz\u0131 dini merasimlerde kullan\u0131lmak \u00fczere g\u00fcnl\u00fck ihtiya\u00e7lara y\u00f6nelik g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n
Buraya kadar bahsedilen metinlerin tamam\u0131 G\u00fcney Arabistan\u2019daki arkeolojik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Mamafih bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 \u0130slam \u00f6ncesi ve erken \u0130slam konusunda Arap-\u0130slam literat\u00fcr\u00fcnde verilen bilgiler aras\u0131nda g\u00f6rmek te m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu anlat\u0131lara g\u00f6re Hicaz\u2019\u0131n kentsel merkezlerinde hukuki dok\u00fcmanlar, s\u00f6zle\u015fmeler, g\u00fcnl\u00fck hayata dair al\u0131nm\u0131\u015f kararlar hatta mektuplar VI. yy da yaz\u0131l\u0131 olarak kaydediliyordu. Mamafih Bat\u0131 Arabistan\u2019\u0131n yaz\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn G\u00fcney Arabistan yaz\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden tamamen farkl\u0131 oldu\u011funu \u2013 \u0130slam\u2019\u0131n hemen \u00f6ncesine ait an\u0131tsal kaya ya da ta\u015f yaz\u0131tlar\u0131n neredeyse tamamen yoklu\u011funa bakarak –\u00a0 \u00e7\u0131karmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
\u00d6nemli ancak cevab\u0131 kolay olamayan bir soru ise\u00a0 \u0130slam \u00f6ncesi Hicaz\u2019\u0131nda i\u015f yaz\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n hangi yaz\u0131yla yap\u0131lm\u0131\u015f olabilece\u011fi sorusudur. \u015eayet eski Arap\u00e7a ile olan an\u0131tsal yaz\u0131tlardan yola \u00e7\u0131k\u0131lacak olursa, Arap\u00e7a yaz\u0131n\u0131n ancak MS. 500 y\u0131llar\u0131ndan kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, bundan \u00f6nce ise bu halk\u0131n Suriye-Filistin\u2019deki Nabat yaz\u0131s\u0131 ile Karyet el-Faw(Fav yerle\u015fimin)daki \u00e7ok eski G\u00fcney Arabistan yaz\u0131s\u0131n\u0131 kulland\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu sebeple Bat\u0131 Arabistan\u2019da VI. yy \u00f6ncesinde bir yaz\u0131 faaliyeti var idiyse, bunun ya Nabat yaz\u0131s\u0131 ya da G\u00fcney Arabistan yaz\u0131s\u0131 olmas\u0131 muhtemeldir. Birinci \u015f\u0131kk\u0131n dayana\u011f\u0131 Arap yaz\u0131s\u0131n\u0131n genellikle Nabat yaz\u0131s\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131na dair inan\u00e7 iken, ikinci \u015f\u0131kk\u0131n dayana\u011f\u0131 her iki b\u00f6lgedeki yaz\u0131 malzemeleri (mesela as\u00eeb\/usub) aras\u0131ndaki rastlant\u0131sal benzerli\u011fe ya da denk d\u00fc\u015fmeye dayanmaktad\u0131r(s.264-267).<\/p>\n
<\/p>\n
G\u00fcndelik Hayatla Do\u011frudan Ba\u011flant\u0131s\u0131 Olmayan Yaz\u0131tlar<\/em><\/p>\n
Yukar\u0131da bahsedilen b\u00fct\u00fcn yaz\u0131t t\u00fcrleri g\u00fcndelik hayat\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131ndan do\u011fan dok\u00fcmanlard\u0131r. Bir de bu t\u00fcrlerden ayr\u0131 olarak herhangi bir mesaj iletme amac\u0131 olmayan yaz\u0131tlardan bahsetmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr ki, bunlar \u00f6zetle Arap yar\u0131madas\u0131n\u0131 hemen her yerinde g\u00f6r\u00fclen, g\u00f6\u00e7ebe bedevilerin geride b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 duvar yaz\u0131tlar\u0131d\u0131r. Bunlar\u0131n herhangi bir standard\u0131\u00a0 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, yazarlar\u0131n\u0131n orijinal yarat\u0131mlar\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Fakat bu yaz\u0131tlar yazar\u0131n\u0131n ve atalar\u0131n\u0131n isminden ba\u015fka bir bilgi i\u00e7ermedi\u011fi i\u00e7in edebi\/literat\u00fcr bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok anlaml\u0131 bir t\u00fcr de\u011fildir. Daha anlaml\u0131 olanlar ise genellikle kaya y\u00fczeylerine kaz\u0131nan hat\u0131ra yaz\u0131tlar\u0131d\u0131r. Bunlar genellikle\u00a0 \u00fcst d\u00fczey ki\u015filerin baz\u0131 \u00f6nemli olaylar m\u00fcnasebetiyle ger\u00e7ekle\u015ftirdikleri yaz\u0131tlard\u0131r. Bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu askeri seferlerin tasvirine, yap\u0131lan in\u015faatlar\u0131n an\u0131s\u0131na ve politik faaliyetlere , bazen ki\u015fisel bir \u00f6zge\u00e7mi\u015fin tam d\u00f6k\u00fcm\u00fcne dair olabilmektedir. Hat\u0131ra\/An\u0131 metinleri \u00f6zel bir olayla ilgili oldu\u011fu i\u00e7in di\u011fer t\u00fcrlerde oldu\u011fu gibi kli\u015fe kal\u0131plardan ve bu kal\u0131plar\u0131n taklidine dayal\u0131 ifadelerden farkl\u0131 olarak daha serbest ve \u00f6zg\u00fcn bir bi\u00e7imde form\u00fcle edilmi\u015flerdir.<\/p>\n
Yukar\u0131daki b\u00fct\u00fcn t\u00fcrlerden tamamen farkl\u0131 ve ger\u00e7ek\/dar anlamda edebi bir t\u00fcr olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131labilecek bir kategori ise I. yy sonlar\u0131na ait\u00a0 27 sat\u0131rl\u0131k \u201cK\u00e2niye \u0130lahisi(Hymn of Q\u00e2niya)\u201d denilen bir \u015fiirdir. Bu metin de kaya \u00fczerine kaz\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yaz\u0131t g\u00f6stermektedir ki G\u00fcney Arabistan yaz\u0131s\u0131 sadece nesre mahsus olmay\u0131p manzum \u00fcr\u00fcnler i\u00e7in de kullan\u0131labilen bir yaz\u0131d\u0131r. Bu da edebi \/yaz\u0131n gelene\u011finin\u00a0 yaz\u0131 meselesinden ziyade yazmak i\u00e7in kullan\u0131lacak malzeme meselesi oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. B\u00fct\u00fcn geni\u015f metinler \u2013 s\u0131n\u0131rs\u0131z bir alan sundu\u011fu i\u00e7in \u2013 kaya y\u00fczeylerine kaz\u0131nm\u0131\u015f metinlerdir. Ta\u015f\u0131nmas\u0131 ve korunmas\u0131 kolay olan malzeme ise ah\u015fap malzeme olup, bunlar yazmak i\u00e7in son derece s\u0131n\u0131rl\u0131 bir y\u00fczey sunan malzemelerdir.<\/p>\n
\u0130slam \u00f6ncesinde destans\u0131, mitolojik veya tarihi nitelikte bir literat\u00fcr\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131na dair herhangi bir i\u015faret\/g\u00f6sterge bulunmamaktad\u0131r. Elbette bu t\u00fcr bir literat\u00fcr\u00fcn ileride deri veya hurma dal\u0131 \u00fczerine yaz\u0131l\u0131 \u00fcr\u00fcnleri de ortaya \u00e7\u0131kabilir. Ancak b\u00f6yle bir literat\u00fcr olsayd\u0131, nadiren de olsa baz\u0131 kaya ve ta\u015f yaz\u0131tlarda bu literat\u00fcre i\u015faretler\u00a0 ya da di\u011fer yaz\u0131tlarda baz\u0131 imalar bulunmas\u0131 gerekmez miydi? Mamafih bu husus, b\u00f6yle bir literat\u00fcr\u00fcn G\u00fcney Arabistan\u2019da ya da yar\u0131madan\u0131n ba\u015fka b\u00f6lgelerinde bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 garanti etmeye yetmemektedir. Asl\u0131nda bu durum, \u0130slami kaynaklar\u0131n \u0130slami \u00f6\u011fretinin ilk uygulamalar\u0131 hakk\u0131nda s\u00f6yledi\u011fi \u015fekliyle\u00a0 \u2013 yani t\u0131pk\u0131 \u015fiir\u2019in s\u00f6zl\u00fc aktar\u0131m\u0131nda oldu\u011fu gibi –\u00a0 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde s\u00f6zl\u00fc gelene\u011fe dayal\u0131 olarak ger\u00e7ekle\u015ftirilmekteydi(s.267-269).<\/p>\n
(Ch. Robin\u2019e g\u00f6re Kitab-\u0131 Mukaddes \u2013\u00a0 G\u00fcney Arabistan\u2019a ilk bin y\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda n\u00fcfuz etmi\u015f olan – hem Yahudiler hem de H\u0131ristiyanlar i\u00e7in en \u00f6nemli dok\u00fcman olmas\u0131na ra\u011fmen, muhtemelen Sebe diline terc\u00fcme edilmemi\u015fti. Buna mukabil Habe\u015f kral\u0131 K\u00e2leb Ella Asbeha\u2019n\u0131n Ma\u2019rib\u2019teki zafer yaz\u0131t\u0131nda \u2013 ki MS. 525 y\u0131llar\u0131na aittir \u2013 Kitab-\u0131 Mukaddes\u2019ten Habe\u015f dilinde bir\u00e7ok\u00a0 al\u0131nt\u0131 bulunmaktad\u0131r).<\/p>\n
Kim yazd\u0131? \u0130slam \u00d6ncesi Arabistan\u2019da Yaz\u0131n Yetene\u011fi\/Okur yazarl\u0131k<\/em><\/p>\n
Yaz\u0131 malzemelerinin incelenmesinden sonra burada b\u00fct\u00fcn bu dok\u00fcmanlar\u0131 kimlerin yazd\u0131\u011f\u0131 sorusuna cevap aranacakt\u0131r. Yukar\u0131da ele al\u0131nan malzemeden yola \u00e7\u0131karak Arabistan yar\u0131madas\u0131nda en az\u0131ndan baz\u0131 b\u00f6lgelerinde yaz\u0131n\u0131n yayg\u0131n oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnse de, bu, \u00e7ok say\u0131da insan\u0131n okuma- yazma bildi\u011fini g\u00f6stermez. \u0130slam \u00f6ncesi Arabistan\u2019\u0131nda okuma yazma oranlar\u0131na dair istatistik denebilecek deliller ve bilgiler olmasa da, bu konuda bir fikir edinmek i\u00e7in baz\u0131 ipu\u00e7lar\u0131ndan \u2013 \u00f6zellikle de birinci el kaynaklardan – yola \u00e7\u0131kmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu birinci elden kaynaklar ise, Arabistan\u2019\u0131n adeta bir okur yazarl\u0131k kalesi\/s\u0131\u011f\u0131na\u011f\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermektedir: Arabistan\u2019\u0131n geni\u015f alanlar\u0131na yay\u0131lm\u0131\u015f vaziyette ve \u00e7e\u015fitli dil ve leh\u00e7elerde yaz\u0131lm\u0131\u015f binlerce kaya yaz\u0131t\u0131 – (Sadece Safai (Safaitic) yaz\u0131tlar 20.000 den fazla iken, Semud\u00ee (Thamudic) yaz\u0131tlar da 11.000 den fazlad\u0131r)- ,\u00a0 y\u00f6netici elitler ve papaz\/ke\u015fi\u015fler d\u0131\u015f\u0131nda da yaz\u0131n\u0131n y\u00fczy\u0131llarca kullan\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermektedir.<\/p>\n
Mamafih baz\u0131 yaz\u0131 \u00e7e\u015fitlerinin hobi\/me\u015fgale ama\u00e7l\u0131 olarak \u2013 yani ekonomik veya ileti\u015fim ama\u00e7l\u0131 olmaks\u0131z\u0131n \u2013 bir gurup insan taraf\u0131ndan kullan\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131, ayn\u0131 zamanda bu insanlar\u0131n karma\u015f\u0131k ekonomik dok\u00fcmanlar\u0131 d\u00fczenleme yetene\u011fine sahip olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermeye yetmez. Nitekim (\u015fu ana kadar incelenen) elli mektuptan d\u00f6rd\u00fcnde g\u00f6ndericinin ayn\u0131 zamanda mektubu yazan oldu\u011funu belirtmesi, ya da (elli mektubun \u00fc\u00e7\u00fcnde) birinci \u015fah\u0131s kipiyle yazm\u0131\u015f olmas\u0131, bu hipotezle uyum halindedir. Hatta profesyonel yaz\u0131c\u0131lar\u0131n bile zaman zaman kendi \u015fahsi mektuplar\u0131n\u0131 yazd\u0131klar\u0131n\u0131 unutmamak gerekir. Bu durumda g\u00f6nderici veya yaz\u0131c\u0131 birinci \u015fah\u0131s kipini kullanmak durumundayken,\u00a0 \u2013 muhtemelen okuma-yazma bilmeyen \u2013 ba\u015fkalar\u0131 ad\u0131na yaz\u0131lan mektuplarda yaz\u0131c\u0131\/katip mektubu ba\u015fkas\u0131 ad\u0131na yazmaktad\u0131r. Bu katip\/yaz\u0131c\u0131lar\u0131n zaman zaman kendi ad\u0131na mektup yazm\u0131\u015f olabileceklerini de unutmamak gerekir.<\/p>\n
Yukar\u0131daki deliller \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda \u0130slam \u00f6ncesi Arabistan\u2019\u0131n sakinleri aras\u0131nda\u00a0 okur-yazarl\u0131\u011f\u0131n geni\u015f bir bi\u00e7imde yayg\u0131n oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Ancak bu okur-yazarl\u0131\u011f\u0131n iki seviyesi oldu\u011funu g\u00f6z ard\u0131 etmemek gerekir. Birincisi yar\u0131madan\u0131n her yan\u0131na, hatta g\u00f6\u00e7ebe bedevilere kadar uzanm\u0131\u015f olan ve geride her yerde – zaman ge\u00e7irme d\u0131\u015f\u0131nda ileti\u015fim gibi bir amac\u0131 olmayan –\u00a0 duvar yaz\u0131tlar\u0131 b\u0131rakan bir okur-yazarl\u0131k. Bu duvar yaz\u0131tlar\u0131na\u00a0 yar\u0131madan\u0131n en \u00fccra k\u00f6\u015felerinde bile rastlanabilmekte, malzeme olarak ta o anda tabiatta bolca bulunan\u00a0 ne ise \u2013 ki genellikle kaya ve ta\u015f y\u00fczeyleri olmakta \u2013 o kullan\u0131lmaktayd\u0131.\u00a0 \u0130kincisi ise G\u00fcney Arabistan\u2019\u0131n birtak\u0131m kentsel b\u00f6lgeleriyle s\u0131n\u0131rl\u0131 olan ve\u00a0\u00a0 sosyo-ekonomik ileti\u015fim ama\u00e7l\u0131 iyi geli\u015fmi\u015f bir sistem i\u00e7erisindeki okur-yazarl\u0131kt\u0131r. Bu ikinci t\u00fcr okur-yazarl\u0131k iki t\u00fcr tipik yaz\u0131 kullan\u0131r: Kaya ve ta\u015f yaz\u0131tlar\u0131nda kullan\u0131lan an\u0131tsal yaz\u0131 ile g\u00fcnl\u00fck ileti\u015fim amac\u0131yla kullan\u0131lan ve genellikle ah\u015fap par\u00e7alar\u0131na yaz\u0131 yazmak i\u00e7in\u00a0 kullan\u0131lan k\u00fc\u00e7\u00fck harfli el yaz\u0131s\u0131.<\/p>\n
Bu sonu\u00e7 bir \u00f6l\u00e7\u00fcde Hicaz\u2019\u0131n kom\u015fu kentsel merkezlerine de te\u015fmil edilebilir. Bu ise \u0130slam \u00f6ncesi ve erken d\u00f6nem \u0130slami kaynaklara da uygun d\u00fc\u015fen bir sonu\u00e7tur. N\u00f6ldeke\u2019nin ortaya koydu\u011fu gibi, M\u00fcsl\u00fcman yazarlar\u0131n bu ba\u011flamda Peygamber hakk\u0131nda s\u00f6yledikleri \u2013 a\u00e7\u0131k bir yarg\u0131ya varmay\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lmayacak \u015fekilde \u2013 olduk\u00e7a\u00a0 kas\u0131tl\u0131 ve tutars\u0131z g\u00f6r\u00fcnmektedir. Mamafih N\u00f6ldeke Peygamberin\u00a0 ve etraf\u0131ndaki birka\u00e7 ki\u015finin ilkel\/temel d\u00fczeyde de olsa, ticari faaliyetleri i\u00e7in gerekli olan bir okur-yazarl\u0131\u011fa sahip olabileceklerini kabul eder, ancak edebi eserleri okuyabilecek kadar ileri d\u00fczeydeki geli\u015fmi\u015f bir okur-yazarl\u0131k becerisinin s\u00f6z konusu edilemeyece\u011fini\u00a0 de vurgular. Zaten yukar\u0131daki delillerden de anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r ki, ticari ama\u00e7larla yaz\u0131n\u0131n kullan\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131, toplumda n\u00fcfusun geni\u015f bir k\u0131sm\u0131n\u0131n okur-yazar oldu\u011fu anlam\u0131na gelmemektedir. Hatta Eski G\u00fcney Arabistan dok\u00fcmanlar\u0131 tam tersine, ticari faaliyetlerde bulunan ki\u015filerin bile bizzat kendisi yaz\u0131 yazmay\u0131p, profesyonel katip\/yaz\u0131c\u0131lara yazd\u0131rtt\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Bu arka plana ayk\u0131r\u0131 olarak, \u0130slam gelene\u011finde iddia edildi\u011fi gibi, Mekke ve Medine\u2019de okuma-yazma bilen birka\u00e7 ki\u015finin bulunmas\u0131 da gayet makul g\u00f6r\u00fcnmektedir. Bu ki\u015filer Yahudi-H\u0131ristiyan toplumlar\u0131n\u0131n mensuplar\u0131 taraf\u0131ndan e\u011fitildi\u011fi hatta onlar\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olabilecekleri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Bunun \u00f6tesinde bir okur yazarl\u0131k d\u00fczeyinden bahsetmek ise s\u00f6z konusu de\u011fildir(s.269-273) .<\/p>\n
Terc\u00fcme: MEHMET HAYR\u0130 KIRBA\u015eO\u011eLU<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Yazar: PETER STE\u0130N Dr. Stein, Jena\u2019da Friedrich Schiller \u00fcniversitesinde ara\u015ft\u0131rma g\u00f6revlisidir. Temel ara\u015ft\u0131rma alan\u0131 \u0130slam \u00f6ncesi Arap yar\u0131madas\u0131 k\u00fclt\u00fcrleridir. Sabii(Sabaic) dilinin fonoloji ve morfolojisi \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 kapsaml\u0131 ara\u015ft\u0131rmas\u0131yla doktora unvan\u0131n\u0131 elde eden Stein, \u015fu anda a\u011fa\u00e7 malzeme \u00fczerine k\u00fc\u00e7\u00fck harfle yaz\u0131l\u0131 Kadim G\u00fcney Arabistan yaz\u0131s\u0131 \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Kadim G\u00fcney Arabistan dilleri, yaz\u0131tlar\u0131 ve toplumu \u00fczerine yay\u0131mlanm\u0131\u015f bir\u00e7ok makalesi vard\u0131r. Geni\u015f\/yayg\u0131n bir edebi eserin, \u00f6zellikle de Kur\u2019an gibi bir kutsal kitab\u0131n yaz\u0131lmas\u0131 s\u00f6z konusu olunca, bu kutsal kitab\u0131n hitap etti\u011fi toplumda, yerle\u015fik yaz\u0131 pratiklerinin ve asgari bir okuma-yazma d\u00fczeyinin mevcut oldu\u011funu varsayma gere\u011fi kendili\u011finden ortaya \u00e7\u0131kar. Mesela Yahudi ve H\u0131ristiyan kutsal kitaplar\u0131 Mezopotamya ve Akdeniz\u2019in k\u00fclt\u00fcrel merkezlerinde ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r ki, bu merkezlerde yaz\u0131 kullan\u0131m\u0131, as\u0131rlar boyunca g\u00fcndelik hayat\u0131n bilinen bir unsuru idi. Buna mukabil Kur\u2019an\u2019\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lge \u2013 yani Bat\u0131 Arabistan \u2013 yaz\u0131nsal \u00fcr\u00fcnlerin varl\u0131\u011f\u0131yla karakterize edilebilen bir b\u00f6lge de\u011fildi. Her ne kadar bu b\u00f6lgeye ili\u015fkin ve VI. yy ait arkeolojik deliller nadir ve seyrek ise de, yaz\u0131n\u0131n bu b\u00f6lgede s\u0131n\u0131rl\u0131 da olsa da yayg\u0131n oldu\u011funa dair g\u00f6stergeler de vard\u0131r. Kur\u2019an\u2019\u0131n Yahudi ve H\u0131ristiyan (S\u00fcryani ve muhtemelen Etiyopya) yaz\u0131 gelene\u011finin etkisiyle yaz\u0131ya ge\u00e7irildi\u011finde ku\u015fku yoktur. Yahudiler ve H\u0131ristiyanlar Arap yar\u0131madas\u0131n\u0131n kentsel b\u00f6lgelerinde ya\u015f\u0131yorlard\u0131 ve muhtemelen kendi kutsal kitaplar\u0131n\u0131 da bu b\u00f6lgeye getirmi\u015flerdi. Onlar\u0131n dini ayinlerinde birtak\u0131m yaz\u0131l\u0131 metinleri de kullanm\u0131\u015f olmalar\u0131 muhtemeldir. Arkeolojik olarak ispatlanmay\u0131 beklese de, onlar\u0131n asgari Aramca (ve hatta \u0130branice) birtak\u0131m yaz\u0131l\u0131\/bask\u0131l\u0131 metinleri de kulland\u0131klar\u0131 rahatl\u0131kla varsay\u0131labilir. Bu t\u00fcr yaz\u0131l\u0131 malzeme Suriye-Filistin\u2019den getirildi\u011fi i\u00e7in tam olarak Arap men\u015feli olmad\u0131\u011f\u0131ndan, bu ara\u015ft\u0131rman\u0131n amac\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131narak daha fazla ele al\u0131nmayacakt\u0131r. Aksine burada, bu s\u00f6z\u00fc edilen yaz\u0131l\u0131 \u00fcr\u00fcnler ithal edilmeden \u00f6nce veya ayn\u0131 d\u00f6nemde bizzat Arabistan\u2019da geli\u015fmi\u015f olan tamamen ger\u00e7ek Arap yaz\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00fczerinde durulacakt\u0131r. Burada \u201cArap\u201d tamamen co\u011frafi anlamda ve Helenistik k\u00fclt\u00fcr\u00fcn g\u00fc\u00e7l\u00fc etkisi alt\u0131nda bulunan iyice kuzeydeki ve kuzey bat\u0131daki b\u00f6lgelerin d\u0131\u015f\u0131nda kalan b\u00fct\u00fcn k\u00fclt\u00fcrleri kapsayacak \u015fekilde kullan\u0131lacakt\u0131r. Kur\u2019an\u2019\u0131n kendi kendini a\u00e7\u0131k\u00e7a \u201cArap\u00e7a\u201d olarak s\u0131n\u0131fland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 unutmaks\u0131z\u0131n, \u0130slam \u00f6ncesi Arabistan\u2019\u0131 sakinlerinin ana dilleri Arap\u00e7ay\u0131 ne \u00f6l\u00e7\u00fcde yaz\u0131yla ifade edip kulland\u0131klar\u0131 sorusuna cevap aranacakt\u0131r. Bu soru \u015fu \u00fc\u00e7 soruyu da beraberinde getirmektedir: 1) Kim yazm\u0131\u015ft\u0131r, 2) Ne yazm\u0131\u015ft\u0131r, 3)Neyin \u00fcst\u00fcne yazm\u0131\u015ft\u0131r? Arap yar\u0131madas\u0131na dair arkeolojik ke\u015fifler k\u0131s\u0131tl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in mecburen \u015fu anda mevcut olan bulgulara dayal\u0131 yorumlarla \u2013 yeni bulgular\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irilmek kayd\u0131yla \u2013 yetinilecektir. Mamafih G\u00fcney Arabistan epigrafik kaynaklar\u0131n dok\u00fcmantasyonunun, di\u011fer b\u00f6lgelere nazaran daha iyi yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 da eklemek gerekir. Sadece G\u00fcney Arabistan\u2019\u0131n Yemen b\u00f6lgesine ait yakla\u015f\u0131k 7000\u00a0 k\u00fc\u00e7\u00fck yaz\u0131t\u0131n bug\u00fcn elimizde oldu\u011fu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nacak olursa, di\u011fer b\u00f6lgelerde yap\u0131lacak ara\u015ft\u0131rmalar sonucunda ortaya \u00e7\u0131kacak malzemenin ne kadar b\u00fcy\u00fck rakamlara ula\u015fabilece\u011fi kolayl\u0131kla tahmin edilebilir. Ne t\u00fcr malzeme \u00fczerine yaz\u0131 yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r? a)Mevcut ara\u015ft\u0131rmalar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda denebilir ki, Arabistan\u2019da yaz\u0131 amac\u0131yla en \u00e7ok kullan\u0131lan malzeme kayalar ve ta\u015flard\u0131r. Arabistan\u2019da \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelere da\u011f\u0131lm\u0131\u015f bulunan duvar yaz\u0131lar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 on binleri bulurken, yaz\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015f olan kesme ta\u015flar veya di\u011fer yapay nesnelerin say\u0131s\u0131 sadece birka\u00e7 bin civar\u0131ndad\u0131r. Yerle\u015fim birimlerinin durumuna ba\u011fl\u0131 olarak, kayal\u0131k b\u00f6lgelerde kaya ve ta\u015flar daha fazla kullan\u0131l\u0131rken, Ma\u2019rib ve Cevf gibi vahalarda ta\u015f bloklar daha yayg\u0131nd\u0131r. G\u00fcney Arabistan d\u0131\u015f\u0131ndaki kaya ve nadiren kesme ta\u015f gibi malzemelerin dengesiz bir bi\u00e7imde da\u011f\u0131l\u0131m g\u00f6sterdi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Safai (Safaitic) veya Semudi (Thamudic) denilen k\u0131sa yaz\u0131tlar yar\u0131madan\u0131n b\u00fct\u00fcn Kuzey ve Bat\u0131\u2019s\u0131na da\u011f\u0131lm\u0131\u015f durumdayken, daha geli\u015fmi\u015f yaz\u0131tlar ticaret yolar\u0131 \u00fczerindeki belli merkezlerde yo\u011funla\u015fmaktad\u0131r ki, \u00f6rnek olarak D\u00eed\u00e2n (Dedanic) veya Lihyan (Lihyanic) ya da Mina(Minaic) gibi vahalar g\u00f6sterilebilir. b) \u0130kinci \u00e7ok \u00f6nemli yaz\u0131 malzemesi ah\u015fap\/a\u011fa\u00e7 malzemedir. 10-15 cm \u2013 nadiren yar\u0131m metre- boyundaki bu hurma dallar\u0131 ve tahta \u00e7ubuklar gibi di\u011fer ah\u015fap malzeme son onlu y\u0131llarda ke\u015ffedilip ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu malzemeye kaz\u0131mak\/\u00e7izmek suretiyle yaz\u0131 yazmak i\u00e7in kaya yaz\u0131tlar\u0131nda kullan\u0131landan farkl\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck harfli bir yaz\u0131 geli\u015ftirilmi\u015ftir. Bu ah\u015fap malzeme, kolay ve bol bulunmas\u0131, ta\u015f\u0131nabilir ve muhafaza edilebilir olmas\u0131 sebebiyle, G\u00fcney Arabistan\u2019da en yayg\u0131n yaz\u0131 malzemesi olmu\u015ftur. Bu hurma dallar\u0131ndan yap\u0131lan tahta \u00e7ubuklar\u0131n \u0130slami gelenekteki as\u00eeb(usub) denen ve Kur\u2019an ayetlerinin yaz\u0131m\u0131nda kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 rivayet edilen malzemeyle ayn\u0131 \u015fey oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. c) Kiremit par\u00e7alar\u0131 veya \u00e7anak-\u00e7\u00f6mlek gibi malzemeler ise \u00e7ok k\u0131sa, genellikle de tek kelimelik yaz\u0131lar i\u00e7eren malzemeyi olu\u015ftururlar. Kap-kacaklar temelde \u00f6zel olarak yaz\u0131 yazmak i\u00e7in \u00fcretilen malzeme kategorisinde olmasa da, dolayl\u0131 olarak baz\u0131 isimler veya kab\u0131n i\u00e7indeki maddeye dair bilgiler ta\u015f\u0131mas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan konuyla ilgili say\u0131labilir. d) Metal yaz\u0131l\u0131 malzeme olarak en \u00e7ok kullan\u0131lan ise bronzdur. Alt\u0131n ve g\u00fcm\u00fc\u015f ise neredeyse hi\u00e7 kullan\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu metallerden yap\u0131lm\u0131\u015f olan tabletlere baz\u0131 sunaklarda ve benzeri yap\u0131larda rastlamak m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. e) Papir\u00fcs (k\u0131rt\u00e2s), deri (ad\u00eem), par\u015f\u00f6men (rakk), keten, pamuk ve ipek dokumalar, hayvan kemikleri (akt\u00e2f- adl\u00e2\u2019) de yaz\u0131 yazmak amac\u0131yla kullan\u0131lm\u0131\u015f olan malzemeleri olu\u015fturmaktad\u0131r. Bunlardan papir\u00fcs (k\u0131rt\u00e2s), deri (ad\u00eem), par\u015f\u00f6men (rakk), hayvan kemikleri (akt\u00e2f- adl\u00e2\u2019) ve kire\u00e7ta\u015f\u0131 par\u00e7alar\u0131(lih\u00e2f)\u0131n, Kur\u2019an ayetlerinin yaz\u0131m\u0131nda kullan\u0131lan malzeme aras\u0131nda yer ald\u0131\u011f\u0131 \u0130slami kaynaklarda ifade edilmektedir. Bunlardan hurma dallar\u0131 (as\u00eeb) ve kire\u00e7ta\u015f\u0131 par\u00e7alar\u0131( lih\u00e2f) en kolay temin edilebilen ger\u00e7ek anlamda \u201cArap\u201d yaz\u0131 malzemesi olarak nitelendirilebilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc di\u011fer yaz\u0131 malzemelerinden olan deri ve par\u015f\u00f6men \u00f6zel \u00fcretim s\u00fcre\u00e7leri gerektirdi\u011fi gibi, papir\u00fcs te tamamen ithal bir malzeme idi. Bunlar\u0131n b\u00f6lgeye Yahudi ve H\u0131ristiyan yerle\u015fiminin ger\u00e7ekle\u015fmesiyle onlar taraf\u0131ndan getirilmi\u015f olma ihtimali y\u00fcksektir. Tabiat\u0131yla Kur\u2019an\u2019\u0131n yaz\u0131ya ge\u00e7irilmesi s\u00fcrecinde birtak\u0131m tabletler\/levhalar(elv\u00e2h) ve sayfalar(suhuf) kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dair bilgilere de temas etmek gerekir. Bunlar\u0131n tam olarak neye tekab\u00fcl etti\u011fini tespit etmek zordur. Mamafih bunlardan levhalar\u0131n Akdeniz b\u00f6lgesinden getirilen \u2013 papir\u00fcs ve par\u015f\u00f6men gibi \u2013 tamamen yaz\u0131 yazma amac\u0131yla \u00fcretilen ah\u015fap tabletler olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr, G\u00fcney Arabistan\u2019da g\u00f6r\u00fclen bronz tabletler olmas\u0131 ise uzak bir ihtimaldir. Bunlardan sahife\/suhuf Arap\u00e7a k\u00f6k anlam\u0131 olarak \u201cp\u00fcr\u00fczs\u00fcz y\u00fczey\/sat\u0131h\u201d anlam\u0131na gelmekte olup, kitap sayfas\u0131\/yapra\u011f\u0131 olarak terc\u00fcme edilmektedir. Ne var ki \u00c7ok Eski G\u00fcney Arabistan Arap\u00e7as\u0131nda sahife kelimesinin, neyin \u00fczerine yaz\u0131l\u0131 oldu\u011funa bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n \u201c yaz\u0131l\u0131 hesap, dok\u00fcman\u201d anlam\u0131na geldi\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, sahife\u2019nin belli bir malzemeyle s\u0131n\u0131rl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 sonucuna var\u0131labilir. Nitekim kaya yaz\u0131tlar\u0131nda \u201cbu belge \/dok\u00fcman\u201d demek i\u00e7in \u2013 ortada bir sayfadan bahsetmek m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 halde – \u201cdt shftn(bu sahife)\u201d ifadesinin kullan\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 da bu hususu teyit etmektedir. Buradan hareketle \u0130slam \u00f6ncesinde ve \u0130slam\u2019\u0131n erken d\u00f6neminde sahife\/suhuf\u2019un her t\u00fcr hukuki nitelikteki belgeyi kapsayan bir tabir oldu\u011fu ve bug\u00fcn bilinen \u201csayfa\/yaprak\u201d anlam\u0131n\u0131 ise daha sonra kazand\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Kadim G\u00fcney Arabistan\u2019da iki tip yaz\u0131 kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: a) An\u0131tsal \u201cel-Musned\u201d yaz\u0131s\u0131 ki, her t\u00fcrl\u00fc malzemeye yaz\u0131labilen bir yaz\u0131 t\u00fcr\u00fc idi. b) \u201cez-Zeb\u00fbr\u201d ad\u0131 verilen ve\u00a0 – \u00e7ok nadir istisnalar\u0131 hari\u00e7 – sadece ah\u015fap malzeme ile a\u011fa\u00e7 dallar\u0131na yaz\u0131 yazmak i\u00e7in kullan\u0131lan k\u00fc\u00e7\u00fck harfli yaz\u0131. \u0130lki y\u00fcksek derecede simetrik ve geometrik \u015fekillerle karakterize edilebilirken, ikincisi bu an\u0131tsal yaz\u0131dan zaman i\u00e7inde ayr\u0131larak tamamen ba\u011f\u0131ms\u0131z bir el yaz\u0131s\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. M\u00fcrekkep kullan\u0131m\u0131 hen\u00fcz arkeolojik olarak ortaya konamad\u0131\u011f\u0131 gibi, boya kullan\u0131m\u0131na dair \u00f6rnekler de fevkalade s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Bu da Arabistan\u2019da kaz\u0131maya\/\u00e7izmeye dayal\u0131 yaz\u0131 tekni\u011finin egemenli\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6stermektedir. Mamafih Arap-\u0130slam kaynaklar\u0131na g\u00f6re VI. yy\u2019da\u00a0 boya ve m\u00fcrekkep ile yazma uygulamas\u0131 Arabistan\u2019\u0131n Bat\u0131s\u0131ndan mevcut idi. Tabiat\u0131yla bu teknikler deri, par\u015f\u00f6men ve papir\u00fcs gibi Kur\u2019an\u2019\u0131n yaz\u0131m\u0131nda kullan\u0131lan malzemeyi de gerekli k\u0131l\u0131yordu. \u0130slam gelene\u011fi de m\u00fcrekkebe bat\u0131r\u0131larak yaz\u0131 yazma arac\u0131 olarak kam\u0131\u015f kalemin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir veri olarak kabul etmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla Kur\u2019an\u2019\u0131n yaz\u0131m\u0131 i\u00e7in Yahudilikte ve H\u0131ristiyanl\u0131kta kutsal kitap yaz\u0131m\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015f olan bir tekni\u011fin model olarak al\u0131nm\u0131\u015f olmas\u0131 bir s\u00fcrpriz de\u011fildir. Elbette bu ah\u015fap par\u00e7alar\u0131 \u00fczerine \u00e7izerek yaz\u0131 yazma \u015feklindeki tekniklerin o b\u00f6lgede bilinmedi\u011fi anlam\u0131na da gelmemektedir. Mamafih a\u015fa\u011f\u0131da Bat\u0131 Arabistan halklar\u0131n\u0131n kendilerine mahsus bir yaz\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fc geli\u015ftirmi\u015f olmaktan ziyade, \u015fayet b\u00f6yle bir k\u00fclt\u00fcr var idiyse, kom\u015fular\u0131 taraf\u0131ndan kullan\u0131lmakta olan sistemleri benimsedikleri g\u00f6r\u00fclecektir(s.257-263). Ne yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131 ?: Epigrafik Kaynaklar\u0131n \u0130\u00e7eri\u011fi Bu ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda ise\u00a0 konuyla ilgili olarak bize intikal etmi\u015f olan ilk elden dok\u00fcmanlar \u00fczerinde durulaca\u011f\u0131 belirtilmektedir. Burada edebi denebilecek\u00a0 t\u00fcrden malzeme kadar, g\u00fcnl\u00fck hayatta kullan\u0131lan malzemeler de s\u00f6z konusudur. Ancak baz\u0131 metin t\u00fcrleri ile yaz\u0131 ara\u00e7lar\u0131 aras\u0131nda bir ili\u015fki oldu\u011funu da g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rmamak gerekir. Tabiat\u0131yla\u00a0 bilinenler d\u0131\u015f\u0131nda bilinmeyen edebi t\u00fcrlerin de var olmu\u015f olabilece\u011fini g\u00f6zden uzak tutmamak icap eder (s.263-264). G\u00fcndelik Hayata Dair Dok\u00fcmanlar Bu t\u00fcr dok\u00fcmanlar\u00a0 hukuki ve ekonomik konularla ilgili olabildi\u011fi gibi, sipari\u015fler\/talimatlar, paket\/zarf mektuplar\u0131, teslimat al\u0131nd\u0131lar\u0131\/faturalar\u0131 gibi konularla ilgili olabilmektedir. B\u00fct\u00fcn bunlar ah\u015fap \u00e7ubuklara veya hurma dallar\u0131na yaz\u0131lm\u0131\u015f mektupla\u015fma malzemesini olu\u015ftururlar. Yak\u0131nlar\u0131n\u0131n sa\u011fl\u0131k problemleri gibi tamamen \u015fahsi konularla ilgili mektupla\u015fmalar ise son derece nadirdir. Gizli veya \u00f6zel yaz\u0131\u015fmalar\u0131n G\u00fcney Arabistan postac\u0131l\u0131k sisteminde bulundu\u011funa dair bir bulgu hen\u00fcz mevcut de\u011fildir. Hukuki veya iktisadi dok\u00fcmanlar, genel olarak halk\u0131 da ilgilendiren y\u00f6nleri de oldu\u011funda,\u00a0 ayr\u0131ca kaya yaz\u0131tlar\u0131\u00a0 olarak ta umumun bilgisine sunuluyordu. Kaya yaz\u0131t\u0131 \u015feklindeki halka arz edilen dok\u00fcmanlar\u0131n \u2013 taraflar\u0131n imza ve \u015fahitliklerini i\u00e7eren \u2013 ta\u015f\u0131nabilir ah\u015fap orijinalleri ar\u015fivlerde saklan\u0131yordu. Bu kaya yaz\u0131tlar\u0131 versiyonlar\u0131ndan herhangi bir \u015f\u00fcphe duyulmas\u0131 durumunda orijinal ah\u015fap dok\u00fcmanla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p teyidi yap\u0131l\u0131yordu. Ah\u015fap \u00e7ubuk\/\u00e7\u0131talara kaydedilmi\u015f olan \u015fah\u0131s veya aile isimleri listelerinin, muhtemelen ekonomik bir i\u015flevi vard\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu listeler s\u0131k s\u0131k say\u0131lar ve \u00f6l\u00e7\u00fc birimleri de i\u00e7eriyordu. Mezar an\u0131tlar\u0131ndaki ve binalar\u0131n duvarlar\u0131ndaki m\u00fcstakil \u015fah\u0131s isimlerinin, – yaz\u0131n\u0131n bulundu\u011fu objenin\u00a0 hukuki bir\u00a0 konuyla alakas\u0131n\u0131 tespite y\u00f6nelik oldu\u011fu takdirde –\u00a0 de ekonomik i\u015flevleri oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Kaya veya ta\u015f yaz\u0131tlarda g\u00f6r\u00fclen bir ba\u015fka gurup dok\u00fcman ise, emirler\/kararlar ve yasaklar i\u00e7ermektedir ki, bunlar y\u00f6neticiler ve din adamlar\u0131 gibi toplumun y\u00fcksek dereceli b\u00fcrokratlar\u0131 taraf\u0131ndan verilmi\u015f talimatlard\u0131r. Sadece konutlar ve mabetlerde de\u011fil, \u00e7e\u015fitli binalar\u0131n temelleri, mozoleler\/lahitler, sulama kanallar\u0131, sarn\u0131\u00e7lar ve kuyular gibi\u00a0 tesislerdeki yaz\u0131tlar da\u00a0 hem dindarane ama\u00e7l\u0131 hem de hukuki ama\u00e7l\u0131 ifadeler i\u00e7erebilmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunlar ayn\u0131 zamanda bu tesisleri in\u015fa edenlerin m\u00fclkiyet sahibi olduklar\u0131n\u0131 da tescil etmektedir. Bir de hem i\u00e7eri\u011fi hem de \u00fczerine yaz\u0131lan malzeme bak\u0131m\u0131ndan\u00a0 \u00f6zg\u00fcn olan\u00a0 ve muhtemelen mabetlere asmak \u00fczere bronz tabletlere kaz\u0131nm\u0131\u015f olan \u2013 ki\u015filerin veya guruplar\u0131n i\u015fledikleri k\u00fclt ihlallerine dair g\u00fcnah \u00e7\u0131karma ve kefaretlerle ilgili –\u00a0 yaz\u0131tlar vard\u0131r. Dini nitelikte g\u00f6r\u00fcnen dok\u00fcmanlar bile, bir \u00e7ocu\u011fun do\u011fumu, bir hastan\u0131n iyile\u015fmesi veya askeri bir seferden zaferle d\u00f6n\u00fclmesi gibi g\u00fcndelik hayatla ilgili detaylar i\u00e7erdi\u011fi i\u00e7in, g\u00fcnl\u00fck hayata dair dok\u00fcmanlar aras\u0131nda de\u011ferlendirilebilir. \u00d6zellikle bu t\u00fcr dini kefaret-adak metinlerinin yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ve \u00e7oklu\u011fu ile, yaz\u0131tlarda kullan\u0131lan kal\u0131p ifadeler, bu i\u015fin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ticari bir \u00fcretime\/i\u015fletmecili\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de g\u00f6sterse gerektir. Kehanetler, alametler ve atas\u00f6zleri i\u00e7eren dini metinler ise toplumun dini veya k\u00fclt\u00fcrel haf\u0131zas\u0131n\u0131 kaydetmekten ziyade baz\u0131 dini merasimlerde kullan\u0131lmak \u00fczere g\u00fcnl\u00fck ihtiya\u00e7lara y\u00f6nelik g\u00f6r\u00fcnmektedir. Buraya kadar bahsedilen metinlerin tamam\u0131 G\u00fcney Arabistan\u2019daki arkeolojik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Mamafih bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 \u0130slam \u00f6ncesi ve erken \u0130slam konusunda Arap-\u0130slam literat\u00fcr\u00fcnde verilen bilgiler aras\u0131nda g\u00f6rmek te m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu anlat\u0131lara g\u00f6re Hicaz\u2019\u0131n kentsel merkezlerinde hukuki dok\u00fcmanlar, s\u00f6zle\u015fmeler, g\u00fcnl\u00fck hayata dair al\u0131nm\u0131\u015f kararlar hatta mektuplar VI. yy da yaz\u0131l\u0131 olarak kaydediliyordu. Mamafih Bat\u0131 Arabistan\u2019\u0131n yaz\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn G\u00fcney Arabistan yaz\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden tamamen farkl\u0131 oldu\u011funu \u2013 \u0130slam\u2019\u0131n hemen \u00f6ncesine ait an\u0131tsal kaya ya da ta\u015f yaz\u0131tlar\u0131n neredeyse tamamen yoklu\u011funa bakarak –\u00a0 \u00e7\u0131karmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00d6nemli ancak cevab\u0131 kolay olamayan bir soru ise\u00a0 \u0130slam \u00f6ncesi Hicaz\u2019\u0131nda i\u015f yaz\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n hangi yaz\u0131yla yap\u0131lm\u0131\u015f olabilece\u011fi sorusudur. \u015eayet eski Arap\u00e7a ile olan an\u0131tsal yaz\u0131tlardan yola \u00e7\u0131k\u0131lacak olursa, Arap\u00e7a yaz\u0131n\u0131n ancak MS. 500 y\u0131llar\u0131ndan kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, bundan \u00f6nce ise bu halk\u0131n Suriye-Filistin\u2019deki Nabat yaz\u0131s\u0131 ile Karyet el-Faw(Fav yerle\u015fimin)daki \u00e7ok eski G\u00fcney Arabistan yaz\u0131s\u0131n\u0131 kulland\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu sebeple Bat\u0131 Arabistan\u2019da VI. yy \u00f6ncesinde bir yaz\u0131 faaliyeti var idiyse, bunun ya Nabat yaz\u0131s\u0131 ya da G\u00fcney Arabistan yaz\u0131s\u0131 olmas\u0131 muhtemeldir. Birinci \u015f\u0131kk\u0131n dayana\u011f\u0131 Arap yaz\u0131s\u0131n\u0131n genellikle Nabat yaz\u0131s\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131na dair inan\u00e7 iken, ikinci \u015f\u0131kk\u0131n dayana\u011f\u0131 her iki b\u00f6lgedeki yaz\u0131 malzemeleri (mesela as\u00eeb\/usub) aras\u0131ndaki rastlant\u0131sal benzerli\u011fe ya da denk d\u00fc\u015fmeye dayanmaktad\u0131r(s.264-267). G\u00fcndelik Hayatla Do\u011frudan Ba\u011flant\u0131s\u0131 Olmayan Yaz\u0131tlar Yukar\u0131da bahsedilen b\u00fct\u00fcn yaz\u0131t t\u00fcrleri g\u00fcndelik hayat\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131ndan do\u011fan dok\u00fcmanlard\u0131r. Bir de bu t\u00fcrlerden ayr\u0131 olarak herhangi bir mesaj iletme amac\u0131 olmayan yaz\u0131tlardan bahsetmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr ki, bunlar \u00f6zetle Arap yar\u0131madas\u0131n\u0131 hemen her yerinde g\u00f6r\u00fclen, g\u00f6\u00e7ebe bedevilerin geride b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 duvar yaz\u0131tlar\u0131d\u0131r. Bunlar\u0131n herhangi bir standard\u0131\u00a0 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, yazarlar\u0131n\u0131n orijinal yarat\u0131mlar\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Fakat bu yaz\u0131tlar yazar\u0131n\u0131n ve atalar\u0131n\u0131n isminden ba\u015fka bir bilgi i\u00e7ermedi\u011fi i\u00e7in edebi\/literat\u00fcr bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok anlaml\u0131 bir t\u00fcr de\u011fildir. Daha anlaml\u0131 olanlar ise genellikle kaya y\u00fczeylerine kaz\u0131nan hat\u0131ra yaz\u0131tlar\u0131d\u0131r. Bunlar genellikle\u00a0 \u00fcst d\u00fczey ki\u015filerin baz\u0131 \u00f6nemli olaylar m\u00fcnasebetiyle ger\u00e7ekle\u015ftirdikleri yaz\u0131tlard\u0131r. Bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu askeri seferlerin tasvirine, yap\u0131lan in\u015faatlar\u0131n an\u0131s\u0131na ve politik faaliyetlere , bazen ki\u015fisel bir \u00f6zge\u00e7mi\u015fin tam d\u00f6k\u00fcm\u00fcne dair olabilmektedir. Hat\u0131ra\/An\u0131 metinleri \u00f6zel bir olayla ilgili oldu\u011fu i\u00e7in di\u011fer t\u00fcrlerde oldu\u011fu gibi kli\u015fe kal\u0131plardan ve bu kal\u0131plar\u0131n taklidine dayal\u0131 ifadelerden farkl\u0131 olarak daha serbest ve \u00f6zg\u00fcn bir bi\u00e7imde form\u00fcle edilmi\u015flerdir. Yukar\u0131daki b\u00fct\u00fcn t\u00fcrlerden tamamen farkl\u0131 ve ger\u00e7ek\/dar anlamda edebi bir t\u00fcr olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131labilecek bir kategori ise I. yy sonlar\u0131na ait\u00a0 27 sat\u0131rl\u0131k \u201cK\u00e2niye \u0130lahisi(Hymn of Q\u00e2niya)\u201d denilen bir \u015fiirdir. Bu metin de kaya \u00fczerine kaz\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yaz\u0131t g\u00f6stermektedir ki G\u00fcney Arabistan yaz\u0131s\u0131 sadece nesre mahsus olmay\u0131p manzum \u00fcr\u00fcnler i\u00e7in de kullan\u0131labilen bir yaz\u0131d\u0131r. Bu da edebi \/yaz\u0131n gelene\u011finin\u00a0 yaz\u0131 meselesinden ziyade yazmak i\u00e7in kullan\u0131lacak malzeme meselesi oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. B\u00fct\u00fcn geni\u015f metinler \u2013 s\u0131n\u0131rs\u0131z…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-529","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-yazilar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/529","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=529"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/529\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":554,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/529\/revisions\/554"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=529"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=529"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hayrikirbasoglu.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=529"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}